Wieniec z czterema świecami, świeca roratka przy ołtarzu, lampion niesiony przez dzieci, kalendarz z okienkami i fioletowe szaty liturgiczne – symbole adwentowe odmierzają czas między pierwszą niedzielą adwentu a Wigilią. Pierwotny wieniec Johanna Hinricha Wicherna z 1839 roku miał aż dwadzieścia cztery świece, zanim katolicka tradycja skróciła ich liczbę do czterech. Każdy ze znaków łączy materialność wosku, zieleni lub tkaniny z przekazem duchowym silniej związanym z oczekiwaniem niż z samym świętowaniem.
Spis treści
Liturgiczny wymiar adwentu
Między 27 listopada a 3 grudnia każdego roku zaczyna się w Kościele zachodnim adwent – okres liturgiczny liczący cztery niedziele, który otwiera nowy rok kościelny w kalendarzu liturgicznym. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa adventus, oznaczającego przyjście. Okres kończy się wieczorem 24 grudnia, w Wigilię, gdy ustępuje miejsca Bożemu Narodzeniu.
Adwent dzieli się na dwa etapy tematyczne, choć z zewnątrz wygląda jednolicie. Pierwsza część, trwająca do 16 grudnia, kieruje uwagę wiernych na paruzję, czyli powtórne przyjście Chrystusa na końcu czasów. Druga część, od 17 do 24 grudnia, przesuwa akcent na bezpośrednie przygotowanie do pamiątki narodzin Jezusa w Betlejem.
W tradycji katolickiej pierwszy etap adwentu łączono z tonem pokutnym, zbliżonym do Wielkiego Postu, choć mniej rygorystycznym. Kapłanom i wiernym przypisywano w tym czasie postawę czuwania, gotowości na spotkanie z Bogiem w dowolnej chwili, nie tylko w grudniową noc. Drugi etap łagodzi ten nastrój, przesuwając uwagę z sądu na radość oczekiwanych narodzin.
Wspólnym mianownikiem obu etapów jest motyw światła wyłaniającego się z mroku, powtarzany w kolejnych symbolach okresu. Ciemność poranka, w której odprawia się roraty, kolejne świece zapalane na wieńcu i lampiony niesione przez dzieci odwołują się do tego samego napięcia między czekaniem a jego spełnieniem.
Przedmioty i barwy adwentu
Adwent ma własny zestaw przedmiotów i barw, które odróżniają go od już świątecznej estetyki grudnia. Każdy z tych symboli łączy materialność wosku, zieleni i tkaniny z przekazem duchowym silniej związanym z oczekiwaniem niż z samym świętowaniem. Adwent, podobnie jak inne symbole świąteczne, przenosi religijny sens do przedmiotów obecnych w codziennym domu.
Wieniec adwentowy
Wieniec adwentowy oznacza oczekiwanie na Boże Narodzenie oraz jedność wspólnoty gromadzącej się wokół światła. Jego formę zapoczątkował w połowie XIX wieku Johann Hinrich Wichern, ewangelicki pastor i teolog z Hamburga, prowadzący przytułek dla osieroconych dzieci. W 1839 roku umieścił w pomieszczeniu ośrodka drewniane koło o średnicy dwóch metrów, na którym zapalał kolejne świece, by umilić dzieciom czekanie na święta.
Zwyczaj rozprzestrzenił się z Niemiec na całą Europę, a katolicyzm przejął go jeszcze w XIX wieku, skracając liczbę świec z dwudziestu czterech do czterech – jednej na każdą niedzielę adwentu. Do Polski wieniec trafił około 1925 roku, we Wrocławiu, a w niektórych krajach, jak Austria, upowszechnił się dopiero po 1945 roku. Pierwotny wieniec Wicherna wykonywano z liści wawrzynu, symbolu zwycięstwa znanego jeszcze ze starożytności.
Kanoniczna forma wieńca łączy okrągłą podstawę z gałązkami iglastymi i czterema świecami przypisanymi do kolejnych niedziel:
- Pierwsza niedziela adwentu – świeca fioletowa, świeca nadziei
- Druga niedziela – świeca fioletowa, świeca pokoju
- Trzecia niedziela, zwana Gaudete – świeca różowa, świeca radości
- Czwarta niedziela – świeca fioletowa, świeca miłości
Krąg bez początku i końca w tej tradycji oznaczał wieczność i nieśmiertelność, a wiecznie zielone gałązki jodły lub świerku wiązano z życiem, które nie gaśnie.
Świeca roratka
Świeca roratka symbolizuje w tradycji katolickiej obecność Maryi, niosącej ludzkości światło Chrystusa. Nazwa pochodzi od łacińskiego incipitu Rorate coeli desuper, którym zaczyna się antyfona na wejście mszy roratnej – dosłownie „spuśćcie rosę, niebiosa, z góry”. Z bezosobowego czasownika rorat, oznaczającego „opada rosa”, utworzono w języku polskim rzeczownik roraty, a od niego przymiotnik roratny i nazwę samej świecy.
Roratkę ustawia się blisko ołtarza wyłącznie w okresie adwentu i zapala podczas mszy roratniej, odprawianej tradycyjnie przed wschodem słońca. W Polsce praktyka ta sięga XIII wieku, a szczyt popularności przeżywała w XVI wieku, gdy do świątyni z zapaloną świecą podchodził król, a za nim przedstawiciele kolejnych stanów. Świecę ozdabia się często białą lub niebieską wstążką, odróżniającą ją od zwykłych świec ołtarzowych.
Współcześnie roratka bywa przenoszona z kościoła do domu, gdzie towarzyszy wieczornej modlitwie rodzinnej przy adwentowym stole. Taka praktyka różni się od pierwotnego, wyłącznie liturgicznego zastosowania – w domu staje się przypomnieniem o czuwaniu, nie tylko elementem oficjalnego obrzędu kościelnego.
Lampion adwentowy
Lampion adwentowy oznacza czuwanie i gotowość na przyjście Chrystusa, odwołując się do ewangelicznej przypowieści o roztropnych pannach z Ewangelii według Mateusza, rozdział dwudziesty piąty. W przypowieści dziesięć panien czeka na oblubieńca z zapalonymi lampami, lecz tylko roztropne zabierają zapasowy olej i są gotowe, gdy przychodzi on w środku nocy. Nieprzygotowane, którym zabrakło oleju, zostają za zamkniętymi drzwiami wesela.
W wielu parafiach dzieci idące na roraty niosą własne lampiony, których światło rozjaśnia wnętrze kościoła zaciemnione przed wschodem słońca. Zwyczaj ten nawiązuje bezpośrednio do gotowości panien z przypowieści, przenosząc biblijny obraz czuwania na poranną praktykę parafialną. Światła gasną dopiero podczas śpiewu Gloria, gdy kościół rozjaśnia się w pełni.
Kalendarz adwentowy
Kalendarz adwentowy to zwyczaj odliczania dni pozostałych do Bożego Narodzenia za pomocą kolejno otwieranych okienek, z których każde odsłania obrazek, cytat biblijny lub drobny upominek. Pierwsza wzmianka o ręcznie wykonanym kalendarzu pochodzi z 1851 roku, z książki dla dzieci autorstwa Elise Averdieck, a sam zwyczaj zapoczątkowali w XIX wieku niemieccy luteranie, podobnie jak wieniec adwentowy.
Typowy kalendarz adwentowy ma dwadzieścia cztery okienka, odpowiadające dniom od pierwszego do dwudziestego czwartego grudnia. Liturgiczny adwent trwa jednak inną liczbę dni w zależności od roku – od dwudziestu dwóch do dwudziestu ośmiu, licząc od niedzieli otwierającej okres do Wigilii. Ta rozbieżność sprawia, że kalendarz z dwudziestoma czterema okienkami nigdy dokładnie nie odmierza faktycznej długości adwentu kościelnego.
Współczesne kalendarze z czekoladkami, kosmetykami czy zabawkami zaczynają odliczanie zawsze od 1 grudnia, niezależnie od tego, kiedy w danym roku faktycznie zaczyna się adwent liturgiczny. Ten komercyjny wariant bywa odczytywany jako osobne zjawisko kulturowe, oddzielone od pierwotnego, religijnego sensu odliczania dni. Dziecięcy zwyczaj Wicherna zamienił się w produkt sprzedawany już w listopadzie.
Liturgiczne kolory adwentu
Fiolet w liturgii adwentu oznacza pokutę i wyciszenie, w jakich Kościół każe wiernym przygotowywać się na przyjście Chrystusa. Kapłani noszą szaty tego koloru przez trzy z czterech niedziel adwentu, a tę samą barwę mają świece wieńca poza jedną z czterech.
Wyjątkiem jest trzecia niedziela adwentu, zwana niedzielą Gaudete od pierwszego słowa antyfony na wejście – Gaudete in Domino semper, czyli „radujcie się w Panu zawsze”. Tego dnia kapłan może założyć ornat w kolorze różowym, jedynym poza czwartą niedzielą Wielkiego Postu momencie roku liturgicznego, gdy barwa ta pojawia się w kościele.
Różowy w tradycji liturgicznej łączy fiolet pokuty z bielą świątecznej radości, sygnalizując, że okres wyciszenia dobiega końca. Barwę tę wiązano z niebem o świcie – już nie nocą, jeszcze nie pełnym dniem – co w symbolice adwentu odpowiada bliskości, ale jeszcze nie nadejściu, świętowanego wydarzenia.
Czy adwent to już święta?
Adwent to czas przygotowania na Boże Narodzenie, nie już same święta, choć w praktyce oba okresy bywają mylone. Adwent liturgicznie trwa zmienną liczbę dni, od dwudziestu dwóch do dwudziestu ośmiu, i posługuje się kolorem fioletowym jako znakiem pokuty. Boże Narodzenie zaczyna się zawsze 25 grudnia i wprowadza do liturgii biel oraz złoto, kolory triumfu i radości.
Ten kontrast widać w każdym elemencie obu okresów. Adwent wypełniają fiolet szat, wieniec z zapalanymi po jednej świecami i wczesnoranne roraty w częściowo zaciemnionym kościele. Boże Narodzenie przynosi już pełne rozświetlenie ołtarza, symbolikę choinki i żłóbka, a w wielu parafiach śpiew kolęd, których w adwencie nie wykonuje się jeszcze podczas liturgii.
Zamieszanie między obu okresami napędzają zjawiska głównie świeckie. Kalendarze adwentowe z czekoladkami sprzedawane od listopada, jarmarki bożonarodzeniowe otwierane już w pierwszych dniach grudnia w miastach jak Norymberga, Wiedeń czy Praga, oraz świąteczne dekoracje w sklepach przesuwają odczucie świąt na cały miesiąc poprzedzający Wigilię. Kościelny kalendarz liturgiczny pozostaje przy tym niezmienny – adwent kończy się wieczorem 24 grudnia, niezależnie od tego, od kiedy w witrynach wisi już choinka.
Rozpoznanie etapu okresu jest prostsze, niż mogłoby się wydawać. Fioletowy ornat na ołtarzu i wieniec z niedopalonymi jeszcze świecami oznaczają, że trwa jeszcze czas oczekiwania. Biały lub złoty ornat, w pełni oświetlony kościół i symbol gwiazdy betlejemskiej pojawiający się w żłóbku sygnalizują, że rozpoczęło się już samo Boże Narodzenie.