Co symbolizuje zajączek wielkanocny, tłumaczy dziś kilka nakładających się warstw znaczeniowych – pogańską, chrześcijańską i świecką. Święty Ambroży z Mediolanu odczytał zmianę barwy zajęczego futra jako obraz duchowego odrodzenia, wiążąc zwierzę ze zmartwychwstaniem już w IV wieku. Pierwszy pisemny ślad zwyczaju przynoszenia jajek przez zajączka pochodzi dopiero z 1682 roku, z rozprawy niemieckiego lekarza Georga Francka von Franckenau. Zwierzę bywa dziś odczytywane głównie jako uniwersalny znak wiosny, niezależny od wyznania.
Spis treści
Pogańskie korzenie zajączka wielkanocnego
Przed przyjęciem chrześcijaństwa zając w kulturach germańskich kojarzył się z nadejściem wiosny i płodnością – jego gody widoczne wczesną wiosną na polach zbiegały się z przebudzeniem przyrody po długiej zimie. Zwierzę uchodziło za zwiastuna ciepłego sezonu na długo przed tym, zanim ktokolwiek zaczął łączyć je z konkretnym bóstwem czy świętem religijnym. Zajączek zalicza się dziś do rozpoznawalnych symboli wielkanocnych, choć ta warstwa znaczeniowa poprzedza chrześcijaństwo o wiele stuleci.
Angielski mnich Beda Czcigodny opisał w dziele o rachubie czasu, spisanym w klasztorze w Northumbrii na początku VIII wieku, dawny kalendarz Anglosasów. Eosturmonath, czyli kwiecień, poświęcony był bogini Eostre, ku czci której w tym okresie obchodzono uroczystości. To jedyna wzmianka o tej postaci, jaka przetrwała ze starożytności – Beda nie podaje nic więcej na jej temat, żadnego opisu wyglądu, atrybutów ani towarzyszących jej zwierząt.
W 1835 roku niemiecki językoznawca Jacob Grimm, znany też jako współautor baśni spisanych razem z bratem Wilhelmem, opublikował dzieło Deutsche Mythologie. Na podstawie analizy nazw miesięcy zrekonstruował w nim postać bogini o imieniu Ostara, uznając ją za starszy, germański pierwowzór anglosaskiej Eostre. Powiązanie zająca z tą postacią pozostaje jednak hipotezą językoznawczą, a nie potwierdzonym faktem kultowym – to bezpodstawny domysł poczyniony przez Jacoba Grimma w 1835 roku, nieobecny w żadnym źródle sprzed jego publikacji.
Chrystianizacja symbolu zajączka
Chrześcijaństwo zaczęło łączyć zająca ze zmartwychwstaniem za sprawą świętego Ambrożego z Mediolanu, biskupa działającego w drugiej połowie IV wieku. Zauważył on, że zwierzę zmienia barwę futra wraz z porami roku, i odczytał tę przemianę jako obraz duchowego odrodzenia człowieka. Wcześniej, w sztuce wczesnochrześcijańskiej, zając bywał przedstawiany jako figura grzesznika czerpiącego siłę z nauki Chrystusa.
Motyw trzech zajęcy złączonych w krąg, gdzie każde ucho jest wspólne dla dwóch sąsiednich zwierząt, pojawił się w sztuce sakralnej średniowiecznej Europy najpóźniej w XIII wieku. Widnieje na sklepieniu krużganku przy katedrze w Paderborn w Niemczech, gdzie trzy zające mają razem tylko trzy uszy, choć sprawiają wrażenie, że każdy ma ich dwoje. Krąg trzech biegnących zajęcy odczytywano jako obraz cyklu odradzającego się życia, podobnie jak inne ówczesne symbole zmartwychwstania.
Średniowieczni autorzy bestiariuszy wierzyli, że zajęczyca może zajść w ciążę powtórnie, będąc już brzemienną, i donosić dwa mioty jednocześnie. Z tego przekonania wywodzono obraz poczęcia bez utraty czystości, łączony z dziewictwem Marii i czystością duszy odradzającej się po grzechu. Wierzenie to utrwaliło zająca w ikonografii maryjnej obok wątku paschalnego.
Zajączek a baranek wielkanocny
Wielkanocny baranek pełni funkcję liturgiczną, obecną w oficjalnej symbolice Kościoła, podczas gdy zajączek pozostaje figurą świecką, znaną głównie ze zwyczajów ludowych. Źródłem symboliki baranka jest opis z Księgi Wyjścia, gdzie krew baranka ofiarowanego podczas pierwszej Paschy chroniła Izraelitów przed śmiercią pierworodnych. Chrześcijaństwo przeniosło ten obraz na Chrystusa, nazywanego po łacinie Agnus Dei, czyli Barankiem Bożym. Wizerunek baranka z chorągiewką należy do stałego zestawu symboli na paschale, obok krzyża i liter alfa i omega.
Zajączek, w odróżnieniu od baranka, nie ma umocowania w liturgii ani w tekstach biblijnych – jego obecność w koszyczku wynika z tradycji zwyczajowej, nie z doktryny. Funkcjonuje obok baranka wielkanocnego jako jego świecki odpowiednik, kierowany głównie do dzieci i związany z prezentami, a nie z sakramentem. Oba symbole pojawiają się w tym samym okresie świątecznym, ale odwołują się do odrębnych porządków – religijnego i obyczajowego.
Niemieckie początki tradycji Osterhase
Nowożytna tradycja zajączka przynoszącego jajka zawiązała się w niemieckojęzycznych ziemiach protestanckich w drugiej połowie XVII wieku, głównie na terenie Alzacji i Palatynatu.
Pierwszy pisemny ślad tego zwyczaju pochodzi z 1682 roku, z rozprawy Georga Francka von Franckenau, niemieckiego lekarza i botanika, zatytułowanej De ovis paschalibus, czyli o jajkach wielkanocnych. Autor opisał w niej wierzenie rozpowszechnione w Górnych Niemczech, Palatynacie, Alzacji, sąsiednich regionach oraz Westfalii, według którego zając ukrywa w ogrodach kolorowe jajka, a dzieci szukają ich w trawie i krzewach. Franck nazwał tę opowieść bajką opowiadaną prostaczkom i dzieciom, traktując ją z dystansem właściwym uczonemu swojej epoki.
Zwyczaj rozpowszechnił się najpierw na terenach objętych reformacją protestancką, skąd zając wielkanocny, nazywany po niemiecku Osterhase, rozszedł się w kolejnych dziesięcioleciach na inne regiony niemieckojęzyczne. W niektórych częściach Niemiec funkcję dostarczyciela jajek pełniły inne zwierzęta – w Szwajcarii bywała nim kukułka, a w części Westfalii lis, zanim zając stał się postacią dominującą.
Niemieccy luteranie z Palatynatu przenieśli zwyczaj za ocean w XVIII wieku, osiedlając się w Pensylwanii jako tak zwani Pennsylvania Dutch. Zając nosił w ich tradycji nazwę Osterhase lub Oschter Haws, a pełnił rolę sędziego oceniającego zachowanie dzieci, które przygotowywały mu gniazda z czapek i czepków, gdzie zostawiał kolorowe jajka jako nagrodę. Z czasem gniazda zastąpiły koszyczki, a jajka wzbogaciły się o czekoladę.
Wygląd i ikonografia zajączka wielkanocnego
Najbardziej rozpoznawalny sposób przedstawiania zajączka wielkanocnego to antropomorfizowana postać niosąca koszyczek pełen pisanek, stojąca na dwóch łapach i otoczona pastelową kolorystyką różu, błękitu i żółci. Zwierzę bywa dodatkowo ubrane w ludzkie stroje – kamizelki, czapki czy fartuszki – co odróżnia je od bardziej surowego, wczesnochrześcijańskiego motywu zająca przy winnym krzewie.
Na przełomie XIX i XX wieku w Niemczech zaczęły powstawać pierwsze kartki pocztowe z wizerunkiem zajączka, drukowane techniką chromolitografii i rozsyłane jako życzenia świąteczne. Ich popularność przyczyniła się do utrwalenia dzisiejszego wizerunku zwierzęcia – z koszyczkiem lub taczką pełną jajek jako stałym atrybutem. Ten sam schemat graficzny powielają dziś opakowania, dekoracje i figurki cukiernicze.
Zając czy królik wielkanocny?
W polskiej tradycji świątecznej występuje zając, nie królik – rozbieżność nazw w innych krajach wynika z tego, że oba zwierzęta należą do tej samej rodziny zającowatych i bywają ze sobą mylone. Polacy mają zajączka wielkanocnego, Anglicy natomiast Easter Bunny, czyli wielkanocnego królika.
Zając szarak, po łacinie Lepus europaeus, i królik europejski, po łacinie Oryctolagus cuniculus, różnią się przede wszystkim sposobem rozwoju młodych. Młode zająca rodzą się już owłosione i widzące, zdolne do samodzielnego poruszania się kilka godzin po urodzeniu, podczas gdy młode królika przychodzą na świat nagie i ślepe, ukryte w podziemnej norze. Zając nie kopie nor i żyje samotnie na powierzchni ziemi, w płytkim zagłębieniu zwanym kotliną, podczas gdy królik buduje rozbudowane systemy korytarzy i żyje w grupach.
Niemiecki źródłosłów Osterhase zawiera słowo Hase, oznaczające zająca, i to ono stało u początków zwyczaju opisanego przez Franckenaua. W angielskim tłumaczeniu przyjęła się jednak nazwa Easter Bunny, a ilustratorzy i producenci zabawek chętniej sięgali po wizerunek królika, zwierzęcia oswojonego i powszechnie hodowanego. Stąd w krajach anglosaskich funkcjonuje dziś głównie królik, mimo wspólnych korzeni obu tradycji.
Zwyczaje związane z zajączkiem w Polsce i Niemczech
Zwyczaje związane z zajączkiem wielkanocnym różnią się nawet w sąsiadujących regionach jednego kraju. Na Śląsku prezenty od zajączka pojawiają się dzień wcześniej niż w pozostałej części Polski, a w niemieckiej Dolnej Saksonii działa miasteczko, do którego dzieci piszą listy – i naprawdę otrzymują na nie odpowiedź.
Śląski zwyczaj czekoladowego zajączka
Na Śląsku zajączek przynosi prezenty już w Wielki Czwartek, nie w Niedzielę Wielkanocną jak w reszcie Polski. To ostatni dzień przed Wielkim Piątkiem, gdy obowiązuje ścisły post, więc dzieci mogą jeszcze bez wyrzutów sumienia cieszyć się słodyczami. Dzień ten, kiedy na Śląsku pojawiają się pierwsze prezenty, niesie też własne symbole Wielkiego Czwartku, związane z ustanowieniem Eucharystii. Zwyczaj odnotowuje się w regionie od 1945 roku, gdy Śląsk wszedł w skład Polski i zachował wcześniejsze, ukształtowane pod panowaniem pruskim i niemieckim obyczaje świąteczne.
Podstawowym prezentem pozostaje czekoladowa figurka zajączka, chowana w koszyczku razem z pisankami i drobnymi słodyczami. Dzieci pytają wtedy nawzajem, co dostały na zajączka – zwrot ten funkcjonuje w regionie jako odrębne od reszty kraju określenie prezentu świątecznego. Zwyczaj pozostaje żywy głównie w rodzinach z dziećmi i bywa dziś wspierany przez ofertę cukierni, które przed Wielkanocą znacznie poszerzają asortyment figurek z czekolady.
Ostereistedt i zajączek Hanni Hase
Tak jak Święty Mikołaj ma swój dom w Laponii, tak zajączek wielkanocny według opowieści zamieszkuje pewne miasteczko w Dolnej Saksonii – Ostereistedt. Nazwę miejscowości tłumaczy się na polski jako pisankowe miasteczko, a mieszka w niej postać zajączka nosząca imię Hanni Hase.
Dzieci z całego świata piszą do Hanni Hase listy z życzeniami przed Wielkanocą, a na każdą przesyłkę odpowiada pracownik miejscowej poczty w imieniu zajączka. Zwyczaj ten przyciąga rocznie tysiące listów i pozostaje jedną z niewielu tradycji świątecznych, w których adresatem dziecięcej korespondencji jest zwierzę, nie postać ludzka.
Zajączek wielkanocny we współczesnej kulturze
Poza tradycją religijną zajączek funkcjonuje dziś przede wszystkim jako komercyjny symbol wiosny, wykorzystywany w reklamie, opakowaniach słodyczy i dekoracjach sklepowych. Jego pierwotna warstwa religijna i ludowa ustąpiła w dużej mierze funkcji marketingowej, niezależnej od wyznania odbiorcy.
Masowa produkcja czekoladowych figurek zajączka rozwinęła się w drugiej połowie XX wieku, kiedy motyw Osterhase rozpowszechnił się w kulturze popularnej dzięki komercyjnemu wykorzystaniu, wypierając wcześniejszych, lokalnych dostarczycieli jajek, takich jak bocian czy lis w niektórych regionach Niemiec. Współcześnie wizerunek zajączka pojawia się w niezliczonych zastosowaniach dalekich od pierwotnej symboliki:
- opakowania czekolad i słodyczy sezonowych,
- reklamy telewizyjne i internetowe promujące świąteczne zakupy,
- pluszowe zabawki i dekoracje ogrodowe wystawiane od marca do kwietnia.
Rola zajączka pozostaje przy tym niezmiennie świecka – funkcjonuje jako uniwersalny znak wiosny i dzieciństwa, zrozumiały niezależnie od wyznania czy tradycji religijnej danego kraju.