Symbole pór roku – znaki wiosny, lata, jesieni i zimy

Symbole pór roku układają się w cztery grupy po pięć znaków – od baranka wielkanocnego, przez słońce i liść klonu, po niedźwiedzia zapadającego w sen zimowy. Ten sam wizerunek bywa odczytywany zupełnie inaczej w innym kontekście: pszczoła oznacza pracowitość lata, a dla Napoleona była godłem władzy dynastycznej.

Symbole wiosny

Równonoc wiosenna przełamuje przewagę nocy nad dniem i uruchamia w przyrodzie proces, który kultury od wieków odczytywały jako powrót życia. Rośliny wypuszczają pierwsze pędy, zwierzęta budzą się z odrętwienia, a chrześcijańska Wielkanoc nakłada na ten naturalny rytm własną warstwę znaczeń związanych z odrodzeniem i ofiarą.

Baranek wielkanocny

Baranek wielkanocny oznacza ofiarę i odrodzenie jednoczesne – w chrześcijaństwie utożsamiany z Chrystusem, który przyjął śmierć, by zmartwychwstać. Łacińskie określenie Agnus Dei, czyli Baranek Boży, odsyła do Księgi Wyjścia, gdzie krew baranka paschalnego chroniła domy Izraelitów podczas ostatniej z plag egipskich, a samo mięso spożywano w noc wyjścia z Egiptu. W judaizmie ofiara paschalna ustała po zburzeniu Drugiej Świątyni w roku siedemdziesiątym, ale opowieść o baranku pozostała częścią sederowej narracji.

Ikonografia baranka z chorągiewką lub krzyżem utrwaliła się w sztuce sakralnej między czwartym a szóstym wiekiem, najpierw w malarstwie katakumbowym Rzymu, później w mozaikach bizantyjskich. Ten sam obraz baranka triumfującego na tronie powraca w Apokalipsie świętego Jana jako znak zwycięstwa nad śmiercią. Na polskich stołach wielkanocnych motyw funkcjonuje dziś głównie jako cukrowa lub maślana figurka, stawiana obok koszyczka ze święconką.

Zając wielkanocny

Zając wielkanocny symbolizuje płodność i nadejście wiosny – jako zwierzę rodzące liczne potomstwo już w pierwszych tygodniach roku, długo przed innymi ssakami. Pierwsze pisemne wzmianki o zającu przynoszącym jajka pochodzą z Niemiec – Georg Franck von Frankenau, profesor medycyny z Heidelbergu, wspomina w swojej pracy naukowej o istnieniu tradycji zajączka wielkanocnego w 1668 roku, nazywając go Osterhase.

Zwyczaj rozprzestrzeniał się z południowo-zachodnich Niemiec, gdzie konkurował z lisem, bocianem i kukułką jako alternatywnymi dostarczycielami jajek. Do świata anglosaskiego motyw trafił wraz z niemieckimi emigrantami w osiemnastym i dziewiętnastym wieku, przybierając formę Easter Bunny. Na ziemiach polskich zajączek jako postać towarzysząca Wielkanocy zadomowił się dopiero w dwudziestym wieku, głównie w regionach o silnych wpływach niemieckich.

Pisanka

Pisanka oznacza nowe życie zamknięte w skorupce, które pęka wraz z nadejściem wiosny – motyw jajka jako symbolu odrodzenia sięga tradycji przedchrześcijańskich, a chrześcijaństwo nadało mu znaczenie zmartwychwstania. Techniki zdobienia różnią się między regionami i wymagają odrębnych narzędzi:

• kraszanka – jajko barwione jednolicie w naturalnych barwnikach, jak łupiny cebuli czy kora dębu, powszechne w całej Polsce i na Ukrainie;
• drapanka (skrobanka) – wzór wyskrobywany ostrym narzędziem na barwionej skorupce, charakterystyczna dla Podlasia i Kaszub;
• oklejanka – dekoracja z naklejanych materiałów, takich jak sitowie, wełna czy skrawki tkanin, znana głównie z regionu łowickiego.

Każda z tych technik pozostaje elementem obrzędu święcenia pokarmów w Wielką Sobotę, w którym jajko wraz z chlebem i solą trafia do koszyczka wielkanocnego.

Bocian

Bocian zwiastuje w folklorze słowiańskim koniec zimy i nadejście wiosny – jego powrót z zimowisk w Afryce tradycyjnie wyznaczał moment, w którym można było liczyć na ustąpienie mrozów. Do Polski bocian biały wraca zwykle w drugiej połowie marca, a ludowe przysłowia łączyły ten przylot z konkretnymi datami kalendarza świętych.

W wierzeniach ludowych bocianowi przypisywano funkcję zwiastuna narodzin – dzieciom mówiono, że to on przynosi noworodków, chowając je pod skrzydłami podczas lotu nad wsią. Gniazdo bociana na strzesze uznawano za znak szczęścia i ochrony domu przed pożarem. Współcześnie bocian biały pozostaje w Polsce gatunkiem chronionym, a kraj utrzymuje jedną z największych populacji tego ptaka w Europie, co przesunęło jego symbolikę od czysto ludowej ku ekologicznej.

Krokus

Krokus jako pierwszy kwiat przebijający się spod topniejącego śniegu oznacza zwiastuna wiosny – kwitnie już w lutym i marcu, gdy większość roślin wciąż pozostaje uśpiona. Botanicznie należy do rodziny kosaćcowatych, tej samej, z której pochodzi też szafran używany jako przyprawa.

W mitologii greckiej krokus wywodzi się z historii Krokosa, śmiertelnika zakochanego w nimfie Smilaks – po jego śmierci bogowie przemienili go w kwiat, który dziś nosi jego imię, a nimfę w cis. Krokus otwiera każdą wiosnę kilka tygodni przed innymi kwiatami, dopełniając pełny zestaw sezonowych znaków – obok baranka, zająca i pisanki zamyka krąg symboli wiosny wyrastających spod jeszcze niestopniałego śniegu.

Symbole lata

Przesilenie letnie wyznacza moment, w którym Słońce wznosi się najwyżej nad horyzontem, a dzień trwa najdłużej w całym roku. Natura osiąga wtedy pełnię wzrostu, pola dojrzewają do żniw, a dawne obrzędy witały ten szczyt mocy ogniem i śpiewem. Kolejne tygodnie przynoszą pierwsze zbiory i pierwsze podziękowania za urodzaj.

Słońce

Słońce oznacza szczyt mocy natury w chwili, gdy dzień jest najdłuższy w roku – moment przesilenia letniego wyznacza punkt, od którego noce zaczynają z wolna odzyskiwać przewagę. Kult solarny towarzyszył wielu odległym sobie kulturom niemal równocześnie.

W starożytnym Egipcie bóstwo słoneczne Ra uznawano za władcę porządku świata, a jego codzienna podróż po niebie tłumaczyła cykl dnia i nocy. W neolitycznej Brytanii kompleks megalitów Stonehenge, wznoszony około 2500 roku przed naszą erą, ustawiono tak, by wschodzące słońce przesilenia letniego padało wzdłuż głównej osi budowli. W wierzeniach słowiańskich moc słoneczna łączyła się z bóstwem Swarogiem, a szczyt lata świętowano ogniem palonym na wzniesieniach.

Wieniec dożynkowy

Wieniec dożynkowy oznacza zakończenie żniw i podziękowanie za zebrane plony – jego forma i skład różniły się między regionami, ale podstawą pozostawały zawsze kłosy zbóż. Tradycyjny wieniec zawierał:

• kłosy żyta, pszenicy lub owsa, uplecione w okrągłą lub owalną formę;
• jarzębinę i inne jesienne owoce wplecione dla ozdoby i koloru;
• kolorowe wstążki, symbolizujące radość ze skończonej pracy;
• czasem bochenek chleba upieczony z pierwszej mąki nowych zbiorów.

W czasach folwarcznych wieniec ofiarowywano dziedzicowi jako podziękowanie za wydzierżawioną ziemię, a współcześnie trafia do rąk księdza, wójta lub starosty dożynek podczas gminnych i diecezjalnych obchodów święta plonów.

Lew

Lew jako znak zodiaku kojarzony jest z mocą lata w szczytowej fazie – w tradycyjnej astrologii zachodniej Słońce przechodzi przez ten znak od około 23 lipca do 22 sierpnia, w okresie największego nasłonecznienia. Lwu przypisywano cechy władcze i solarne, wywodzone z pozycji słońca w tym okresie roku.

Poza astrologią lew od starożytności funkcjonuje jako godło władzy w heraldyce – pojawia się na herbach dynastii europejskich, miast i państw, gdzie oznacza siłę, odwagę i prawo do panowania, niezależnie od pierwotnego związku z porą roku. Ten sam wizerunek zwierzęcia niesie więc dwa odrębne znaczenia w dwóch różnych systemach symbolicznych.

Pszczoła

Pszczoła oznacza pracowitość i obfitość w szczycie lata, gdy zbiera nektar z kwitnących łąk i produkuje miód będący jednym z najstarszych słodzików znanych człowiekowi. Ten sam owad bywa jednak odczytywany w zupełnie innym rejestrze, niezwiązanym z sezonowością.

Napoleon Bonaparte w 1804 roku uczynił pszczołę emblematem swojej władzy cesarskiej, odwołując się do złotych pszczół znalezionych w grobie Childeryka I, frankijskiego władcy z piątego wieku. W tym kontekście pszczoła nie ma nic wspólnego z porą roku, lecz oznacza legitymizację i trwałość władzy dynastycznej. Pszczoła podsumowuje sezonowe skojarzenia z pracowitością, zajmując miejsce wśród najbardziej rozpoznawalnych symboli lata obok słońca i wieńca dożynkowego.

Sobótka

Sobótka, czyli noc świętojańska, oznacza w tradycji słowiańskiej moment przesilenia letniego świętowany ogniem i wodą jednocześnie. Obrzęd wiązano z Kupałą, słowiańskim świętem nocy z 23 na 24 czerwca, w którym granica między światem ludzi i duchów miała się ścierać najsłabiej w całym roku.

W wersji ognistej młodzież skakała przez płonące ogniska rozpalane na wzniesieniach i brzegach rzek – wysokość skoku miała wróżyć powodzenie w miłości i urodzaj na cały rok. W wersji wodnej dziewczyny puszczały na wodę wianki z kwiatów i świec, a to, jak długo płynęły i kto je wyłowił, miało zwiastować małżeństwo. Obie praktyki przetrwały do dziś w postaci wianków świętojańskich, organizowanych w wielu polskich miastach nad rzekami.

Symbole jesieni

Równonoc jesienna zapowiada odwrót – noc znów zaczyna przeważać nad dniem, a pola i sady wchodzą w okres głównych zbiorów. Drzewa zrzucają liście, ptaki odlatują na południe, a dawne wierzenia widziały w tym procesie zarazem obfitość plonów i pierwsze oznaki zamierania natury.

Liść klonu

Liść klonu jest najbardziej rozpoznawalnym znakiem jesieni dzięki barwie, w jaką przechodzi tuż przed opadnięciem. Zmiana koloru z zielonego na czerwony, pomarańczowy lub żółty wynika z rozkładu chlorofilu, zielonego barwnika odpowiedzialnego za fotosyntezę.

Gdy dni skracają się i temperatura spada, drzewo ogranicza produkcję chlorofilu, który maskował inne barwniki obecne w liściu przez cały sezon wegetacyjny. Ujawniają się wtedy karotenoidy dające żółte i pomarańczowe odcienie oraz antocyjany odpowiedzialne za czerwień i purpurę. Kształt liścia klonu z charakterystycznymi kilkoma klapami stał się na tyle rozpoznawalny, że trafił na flagę Kanady, choć tam funkcjonuje już jako godło narodowe, nie sezonowe.

Winogrono

Winogrono oznacza obfitość jesiennych zbiorów i przemianę owocu w trunek poprzez fermentację, znaną ludzkości od tysięcy lat. Winobranie, czyli zbiór winogron przed produkcją wina, przypada tradycyjnie na wrzesień i październik, w zależności od szerokości geograficznej winnicy.

W mitologii greckiej winogrono i wino kojarzone są klasycznie z Dionizosem, bogiem ekstazy i płodności roślinnej, którego rzymskim odpowiednikiem był Bachus. Święta na jego czest, obchodzone jesienią, łączyły radość ze zbiorów z rytualnym upojeniem i teatralnym widowiskiem. Do dziś winobranie pozostaje żywym obrzędem w regionach uprawy winorośli, od Francji po Zielonogórskie w Polsce, gdzie towarzyszą mu korowody i degustacje.

Dynia

Dynia oznacza dziś przede wszystkim jesień i święto Halloween, ale zwyczaj wydrążania warzywa i wkładania do niego świecy pochodzi z Irlandii. Legenda o Jacku, skąpym kowalu, który oszukał samego diabła i po śmierci błąka się z żarzącym węglem w wydrążonej rzepie, dała początek nazwie jack-o’-lantern, dosłownie latarni Jacka.

Pierwotnie Irlandczycy wydrążali w tym celu rzepę lub burak, rzadziej ziemniaka – warzywa dostępne lokalnie i łatwe do wydrążenia. Gdy irlandzcy emigranci w dziewiętnastym wieku przenieśli tradycję do Stanów Zjednoczonych, zastąpili rzepę dynią, która rosła tam obficie i była znacznie większa, co ułatwiało wyrzeźbienie twarzy. Zwyczaj wywodzi się częściowo z celtyckiego święta Samhain, obchodzonego na przełomie października i listopada jako koniec zbiorów i początek ciemnej połowy roku.

Róg obfitości

Róg obfitości oznacza niewyczerpane bogactwo jesiennych zbiorów – nigdy nie pustoszejące naczynie pełne owoców, kłosów i kwiatów. Motyw wywodzi się z mitu o Amaltei, kozie, która wykarmiła swoim mlekiem małego Zeusa ukrytego przed ojcem Kronosem na Krecie.

Podczas zabawy Zeus przypadkiem odłamał jeden z rogów kozy, po czym obdarzył go magiczną właściwością – róg miał zawsze wypełniać się tym, czego zażyczy sobie jego posiadacz. Motyw cornucopii, jak nazywano róg obfitości po łacinie, najczęściej powielano w rzymskiej sztuce alegorycznej – w reliefach, posągach bogini Fortuny i personifikacjach jesieni trzymających go w ramionach. Ten sam wizerunek przetrwał w dekoracjach świąt dziękczynienia w kulturze anglosaskiej, gdzie róg obfitości pozostaje standardowym motywem jesiennego stołu.

Żuraw

Żuraw zwiastuje w wielu tradycjach koniec jesieni swoim odlotem na południe. Klucze żurawi ciągnące nad Polską w kierunku południowo-zachodnim, głównie we wrześniu i październiku, od pokoleń traktowano jako ostatni znak przed nadejściem chłodów.

Charakterystyczne trąbienie żurawi lecących wysoko nad polami stało się w poezji i sztuce motywem melancholii i przemijania – odlot ptaka symbolizuje rozstanie, upływ czasu i nieuchronność zmiany. Odlot żurawi zamyka sezonową listę, w której wcześniej pojawiły się inne rozpoznawalne symbole jesieni, od liścia klonu po dynię i róg obfitości.

Symbole zimy

Przesilenie zimowe oznacza najdłuższą noc w roku, po której dzień zaczyna z wolna odzyskiwać przewagę. Natura zapada w uśpienie, a ciemność i chłód w wielu tradycjach zestawiano z oczekiwaniem na odrodzenie światła. Zwierzęta chowają się w gawrach i norach, a ludzkie obrzędy tego okresu łączyły ogień, zieleń i symbole trwałości życia.

Płatek śniegu

Płatek śniegu jest najbardziej dosłownym znakiem zimy – kryształem wody, który powstaje wyłącznie w temperaturach ujemnych. Każdy płatek ma budowę sześciokątną, co wynika z geometrii samej molekuły wody.

Atomy wodoru i kwasoru w molekule wody łączą się pod kątem, który podczas zamarzania wymusza układanie się cząsteczek w sieć heksagonalną – stąd sześć ramion lub sześć osi symetrii widocznych w każdym krysztale. Drobne różnice temperatury i wilgotności powietrza, przez które płatek opada, sprawiają, że żadne dwa kryształy nie mają identycznego układu rozgałęzień, choć wszystkie zachowują tę samą podstawową symetrię.

Ostrolistka

Ostrolistka, znana też jako holly, oznacza życie przetrwałe mimo zimowego chłodu – jako roślina wiecznie zielona nie traci listowia nawet w największe mrozy. Jej kolczaste liście i czerwone jagody utrzymują kolor przez cały sezon, gdy większość roślin stoi już naga.

Zwyczaj dekorowania wnętrz ostrolistką w okresie zimowym wywodzi się z rzymskich Saturnaliów, święta obchodzonego wokół przesilenia zimowego, podczas którego wieszano wiecznie zielone gałęzie jako znak nadchodzącego odrodzenia. Chrześcijaństwo przejęło ten zwyczaj i związało go z Bożym Narodzeniem, gdzie ostrolistka trafiła na wieńce, girlandy i kartki świąteczne. We współczesnym neopogaństwie ostrolistkę łączy się też z postacią Holly Kinga, symbolicznego władcy ciemnej połowy roku.

Choinka

Choinka oznacza życie trwające mimo zimowego uśpienia natury – jako drzewo iglaste zachowuje zieleń, gdy liściaste stoją nagie. Znaczenie to poprzedza samą tradycję świąteczną, sięgając starszych zwyczajów wieszania wiecznie zielonych gałęzi w okresie zimowym.

Najstarszy udokumentowany opis strojenia drzewka na Boże Narodzenie pochodzi ze Strasburga – najstarszy przekaż sięga roku 1492 a dotyczy dekoracji choinkami jodłowymi katedry w Strasburgu i 9 innych tamtejszych kościołów. Zwyczaj rozprzestrzenił się w szesnastym wieku w całej Nadrenii, a stamtąd trafił do miast hanzeatyckich nad Bałtykiem, w tym do Rygi już w 1510 roku.

Do Gdańska choinka dotarła w 1698 roku jako pierwsze miasto na ziemiach polskich, ale w głąb kraju zwyczaj zakorzenił się na dobre dopiero w dziewiętnastym wieku, przenoszony głównie przez pruskich urzędników i mieszczaństwo pochodzenia niemieckiego. Współcześnie choinka pozostaje centralnym elementem świątecznej dekoracji domów i placów publicznych na całym świecie.

Marzanna

Marzanna oznacza w tradycji słowiańskiej zimę i śmierć, którą społeczność symbolicznie usuwa, by otworzyć drogę wiośnie. Kukłę przedstawiającą kobiecą postać przygotowuje się ze słomy, szmat i starych ubrań, czasem z dodatkiem czerwonych wstążek lub korali.

Obrzęd topienia lub palenia Marzanny odbywa się tradycyjnie w okolicach równonocy wiosennej, najczęściej 21 marca, choć w wielu regionach przesunięto go na pierwszy dzień wiosny w kalendarzu szkolnym. Uczestnicy obchodzą wieś lub miasteczko z kukłą, po czym topią ją w rzece, stawie lub jeziorze, a tam, gdzie brakuje wody, palą na stosie za miastem.

W wierzeniach ludowych zatopienie lub spalenie Marzanny miało zabrać ze sobą wszelkie choroby, nieszczęścia i resztki zimowego chłodu nagromadzone przez społeczność. Zwyczaj ten przetrwał do dziś w postaci szkolnych i miejskich obchodów pierwszego dnia wiosny, organizowanych w wielu polskich miejscowościach nad rzekami.

Niedźwiedź

Niedźwiedź symbolizuje uśpienie natury na czas zimy poprzez zjawisko hibernacji, w które zapada się na kilka miesięcy. W tym czasie metabolizm zwierzęcia zwalnia drastycznie, temperatura ciała spada, a niedźwiedź nie jedzie, nie pije i nie oddaje moczu, żywiąc się wyłącznie zapasami tłuszczu zgromadzonymi jesienią.

W wierzeniach słowiańskich i germańskich przebudzenie niedźwiedzia ze snu zimowego traktowano jako znak nadchodzącej wiosny, podobnie jak przylot pierwszych ptaków. Niedźwiedź zamyka zestaw najbardziej znanych symboli zimy, które – jak płatek śniegu, ostrolistka, choinka i Marzanna – opowiadają o naturze czekającej na przebudzenie.