Symbole lata sięgają czterech odrębnych porządków – mitologicznego, rolniczego, zwierzęcego i astrologicznego – a każdy z dziesięciu znaków inaczej tłumaczy ten sam żar sezonu. Cykada, bohaterka greckiego mitu o Titonosie, jest też jednym z najbardziej rozpoznawalnych dźwięków japońskiego lata, choć obie tradycje rozwijały się niezależnie od siebie.
Spis treści
Kult słońca i ognia sobótkowego u korzeni dawnych wyobrażeń o lecie
Większość symboli lata wywodzi się z dawnego kultu słońca i ognia, jaki wyznawały ludy rolnicze Europy na długo przed przyjęciem chrześcijaństwa. Słowianie, Grecy i Egipcjanie niezależnie od siebie wiązali szczyt roku ze zwycięstwem światła nad ciemnością. Koło słoneczne, ognisko sobótkowe i mit o słoneczniku mają wspólny rdzeń właśnie w tym przekonaniu.
Wśród Słowian wschodnich funkcję boga słońca i ognia pełnił Dadźbóg. Wzmianka o nim pochodzi z Powieści dorocznej, średniowiecznej księgi dziejopisarskiej zwanej latopisem, gdzie kronikarz Jan Malalas określa Dadźboga jako boga Słońca, syna Swaroga oraz brata Swarożyca. Kronikarz utożsamił Dadźboga z greckim Heliosem, bogiem słonecznego światła.
Ojcem Dadźboga w tej samej tradycji jest Swaróg, którego wzmianka pochodzi z Latopisu Ipatijewskiego, piętnastowiecznej kompilacji kilku znacznie starszych dokumentów. Zawiera on tłumaczenie oryginalnego greckiego rękopisu Jana Malalasa z VI wieku, a wzmianka o Swarogu i Dażbogu pojawia się na początku drugiej księgi, prawdopodobnie po to, by przybliżyć znaczenie egipskich bogów Słowianom. To źródło pośrednio łączy słowiański kult solarny z wcześniejszą tradycją egipską, na której opierał się przekład Malalasa.
Źródeł na temat obu bóstw jest niewiele, a te dostępne pochodzą z przekładów i kompilacji, nie z zapisów słowiańskich kapłanów. Swaróg bywa nazywany słabo poświadczonym, rzekomym bogiem-stwórcą ognia, nieba, wyraju, słońca i ognia o cechach uranicznych i solarno-ogniowych. Historycy przyznają wprost, że pewność co do jego pierwotnych funkcji jest ograniczona.
Materialnym śladem kultu słońca u dawnych Słowian są koła słoneczne. Archeologia dostarcza wielu znalezisk, które sugerują kult słońca u dawnych Słowian, w tym symbolikę solarną w postaci kół słonecznych odnajdywanych na ceramice i biżuterii. Znaleziska te dowodzą istnienia samego kultu, choć nie pozwalają jednoznacznie przypisać ich konkretnemu bóstwu.
Kult ognia potwierdzają też źródła spoza kręgu słowiańskiego. Perski geograf ibn Rusteh, piszący o Słowianach w X wieku, nazwał ich czcicielami ognia i opisał zwyczaj, w którym podczas żniw unoszono ku niebu czerpak z ziarnem prosa jako swego rodzaju modlitwę. To relacja spoza słowiańskiego kręgu kulturowego, a więc niezależne potwierdzenie znaczenia ognia w codziennym życiu.
Przesilenie letnie, czyli najdłuższy dzień w roku na półkuli północnej, przypada zawsze między 20 a 22 czerwca. Dla dawnych Słowian ten moment oznaczał symboliczne zwycięstwo słońca nad nocą i otwierał najważniejsze święto pory letniej, znane później jako Noc Kupały.
Podobny kult słońca rozwinął się niezależnie w Egipcie, gdzie faraon Echnaton wprowadził w XIV wieku przed naszą erą kult boga Atona, przedstawianego jako dysk słoneczny z promieniami zakończonymi dłońmi. W Grecji rolę boga słońca pełnił Helios, z którym staroruscy kronikarze utożsamiali właśnie Dadźboga, mimo dzielącej te kultury odległości geograficznej.
Lato domyka cykl obrzędowy, w którym każda pora roku otrzymała osobny zestaw skojarzeń wynikających z pozycji słońca na niebie. Symbole pór roku układają się wokół tych samych dwóch biegunów – światła i mroku, ciepła i chłodu – które najpełniej ujawniają się właśnie w czerwcowym przesileniu.
Dziesięć symboli lata rozpoznawanych w różnych kulturach
Dziesięć symboli lata pochodzi z czterech odrębnych porządków – mitologicznego, rolniczego, zwierzęcego i astrologicznego – a łączy je jedno: wszystkie kojarzą się z ciepłem, obfitością i szczytem energii słonecznej. Zestaw otwierają znaki najgłębiej zakorzenione w dawnych wierzeniach, a zamykają te znane głównie ze współczesnych sondaży i systemów astrologicznych.
Słońce
Słońce jako symbol lata oznacza źródło ciepła, urodzaju i najdłuższego dnia w roku. W różnych kulturach przybierało postać koła, tarczy lub dysku z promieniami, zawsze naznaczonego wyraźnym środkiem i równomiernie rozchodzącymi się liniami.
Najstarszym w pełni datowanym przedstawieniem słońca jako boskiego dysku jest egipski Aton, którego kult wprowadził faraon Echnaton w XIV wieku przed naszą erą. Słowiański odpowiednik – koło słoneczne odnajdywane na artefaktach – sugeruje kult słońca, choć te dowody interpretacyjne odnoszą się do kultu słońca w ogóle, a nie do konkretnego bóstwa, co czyni jego dokładne datowanie znacznie trudniejszym niż w przypadku Atona.
Współcześnie koło słoneczne pojawia się w biżuterii rodzimowierczej, na strojach ludowych i w grafice nawiązującej do słowiańskiej symboliki solarnej. W tatuażu bywa łączone z odrodzeniem i cyklicznością, choć to odczytanie ma charakter współczesny, nie historyczny.
Ogień sobótkowy Nocy Kupały
Ogień sobótkowy symbolizuje oczyszczenie i moc słońca w najkrótszą noc roku, przypadającą na przesilenie letnie. Palono go na wzniesieniach, pagórkach, przy wodzie, na polanach leśnych oraz na rozstajach dróg, a uczestnicy skakali przez płomienie, wierząc w ich oczyszczającą siłę.
Zwyczaj ten opisywali polscy etnografowie już w XIX wieku. W 1891 roku etnograf Rafał Lubicz przyznawał, że palenie sobótek, niegdyś powszechne na całym obszarze Europy, stało się już wówczas zjawiskiem szczątkowym. Adam Fischer w dziele Lud Polski z 1926 roku wywodził z kolei nazwę sobótki od dnia sobotniego, w który tradycyjnie urządzano ognisko.
Skoki przez ogień, wianki na wodzie i palenie ziół potwierdzają zapisy etnograficzne sprzed ponad wieku. Rozbudowane scenariusze obrzędowe z inwokacjami do konkretnych bóstw, spotykane dziś w środowiskach rodzimowierczych, są natomiast nowożytną rekonstrukcją, nie zapisem z epoki przedchrześcijańskiej.
Wianek ziołowy na wodzie
Wianek ziołowy symbolizuje dziewczęctwo i wróżbę na przyszłość – dziewczęta plotły go z kwiatów i magicznych ziół, wpinały płonące łuczywo i powierzały nurtowi rzeki w zbiorowej ceremonii ze śpiewem i tańcem. Obserwowano potem, jak daleko popłynie i czy ktoś go wyłowi z wody.
Do ognia i wianków wrzucano zioła, między innymi bylicę, a według zapisanej w Czarnej Łańcuckiej pieśni sobótkowej wśród tradycyjnych składników znalazła się także macierzanka i „ziele różnego”. W wierzeniach ludowych roślinom tym przypisywano moc ochronną, wpływającą na przyszłe zamążpójście dziewczyny.
Kierunek i szybkość spływu wianka miały zapowiadać czas zamążpójścia, a jego zatrzymanie się przy brzegu wróżyło pannie kolejny rok panieństwa. W wierzeniach ludowych woda pełniła rolę pośrednika między światem żywych a siłami natury decydującymi o ludzkim losie.
Słonecznik
Słonecznik jest roślinnym symbolem lata dzięki ruchowi kwiatostanu podążającego za słońcem od wschodu do zachodu. Nazwa rodzajowa Helianthus pochodzi z greckich słów helios i anthos, co w dosłownym tłumaczeniu oznacza kwiat słońca.
Nazwa nawiązuje też do greckiego mitu, w którym nimfa Klytia, zakochana w Heliosie, niezwykle przystojnym bogu Słońca, miała zostać zamieniona w kwiat wpatrzony w jego oblicze. Samo zjawisko podążania kwiatostanu za słońcem nosi nazwę heliotropizmu, a koszyczek słonecznika jest w ciągu dnia zawsze zwrócony w stronę słońca – to proces botaniczny, niezależny od greckiej opowieści.
Wieniec dożynkowy ze zboża
Wieniec dożynkowy symbolizuje zakończenie żniw i przejście od lata ku jesieni. Pleciono go z kłosów zbóż – najczęściej pszenicy, żyta, jęczmienia i owsa – a całość ozdabiano kwiatami, owocami i wstążkami w barwach regionu, z którego pochodził.
Zwyczaj świętowania zakończenia żniw sięga w Polsce co najmniej XVI wieku, kiedy folwarczne dożynki miały formę uroczystego podziękowania chłopów dworowi za plony. Współcześnie dożynki obchodzone są jako święto gminne i parafialne, a niesiony w procesji wieniec zapowiada nadejście symboli jesieni, które przejmują pałeczkę wraz z wrześniem.
Cykada
Cykada jest dźwiękowym symbolem szczytu lata jednocześnie w kulturze greckiej i japońskiej, mimo że obie tradycje rozwijały się zupełnie niezależnie od siebie. Jej głośny, monotonny śpiew kojarzony jest z upałem i najgorętszymi tygodniami sezonu.
W mitologii greckiej cykadą stał się Titonos, kochanek bogini jutrzenki Eos. Bogini wyprosiła dla niego u Zeusa nieśmiertelność, zapominając poprosić o wieczną młodość, więc Titonos starzał się bez końca, aż skurczył się i zamienił w owada wydającego nieustanny dźwięk.
W Japonii cykada, zwana semi, jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych dźwięków lata, po japońsku natsu, i częstym motywem poezji oraz filmów rozgrywających się w tej porze roku. Grecka bajka przypisywana Ezopowi o pracowitej mrówce i beztroskim sąsiedzie w oryginale przedstawiała właśnie cykadę, nie konika polnego, jak przyjęło się w późniejszych, europejskich przekładach.
Motyl
Motyl bywa kojarzony z latem jako symbol lekkości i przemiany, choć w wielu kulturach pojawia się przez cały ciepły sezon, od wiosny po wczesną jesień. Jego związek z konkretną porą roku wynika bardziej z obfitości kwiatów niż z odrębnej symboliki sezonowej.
Greckie słowo psyche oznacza jednocześnie duszę i motyla, a starożytni Grecy przedstawiali ludzką duszę opuszczającą ciało właśnie pod postacią tego owada. To skojarzenie funkcjonuje dziś jako ogólny symbol przemiany i ulotności, nie jako ścisłe przypisanie do lata.
Truskawka
Truskawka jest owocem najczęściej wskazywanym przez Polaków jako symbol lata. Wymienia się też czerwoną i czarną porzeczkę, gruszki oraz jeżyny, a nawet aronia czy rokitnik.
Trzy znaki zodiaku lata
Lato w astrologii zachodniej domyka się w obrębie trzech znaków zodiaku, z których pierwszy zaczyna się jeszcze wiosną. Bliźnięta, przypisane dacie od około 21 maja do 20 czerwca, są znakiem żywiołu powietrza i łączą symbole wiosny z nadchodzącym latem.
Rak, przypadający na okres od około 21 czerwca do 22 lipca, otwiera właściwe lato i pokrywa się niemal dokładnie z przesileniem letnim. W klasycznym systemie przypisano mu żywioł wody, co w tradycji astrologicznej wiązano z wrażliwością i emocjonalnością.
Trzecim znakiem jest Lew, obejmujący daty od około 23 lipca do 22 sierpnia, czyli najgorętszy okres sezonu. Lwu przypisano żywioł ognia, a w tradycji astrologicznej wiązano go z siłą, dumą i witalnością, co dobrze koresponduje z symboliką szczytu lata.
Żywioł ognia i pora lata
Lato przypisano żywiołowi ognia w klasycznym systemie czterech elementów, obok ziemi, wody i powietrza. Ogień symbolizował gorąco, suchość i najwyższą aktywność słoneczną, cechy najpełniej widoczne właśnie w miesiącach letnich.
Podział materii na cztery żywioły wprowadził w V wieku przed naszą erą grecki filozof Empedokles z Akragas. Jego koncepcja ognia, powietrza, wody i ziemi stała się później podstawą średniowiecznej astrologii i alchemii, które przypisały każdemu żywiołowi osobną porę roku.
W tym schemacie zimie przypisano żywioł wody, a jej chłód i bezruch stanowią bezpośrednie przeciwieństwo gorąca kojarzonego z latem. Symbole zimy budowane są właśnie wokół tej opozycji ognia i wody, aktywności i spoczynku.
Dlaczego noc Kupały i noc świętojańska są ze sobą mylone?
Noc Kupały i noc świętojańska bywają mylone, bo opisują dwie różne warstwy tej samej czerwcowej daty, nie dwa odrębne obrzędy. Pierwsza nazwa odnosi się do przedchrześcijańskiego święta przesilenia letniego, druga do chrześcijańskiej wigilii narodzin świętego Jana Chrzciciela, nałożonej na starszy zwyczaj.
Noc Kupały była zwyczajem pogańskim, związanym z przesileniem, które miało miejsce w najkrótszą noc roku z 21 na 22 czerwca, czyli w astronomicznym początku lata. Wigilia świętego Jana obchodzona jest w nocy z 23 na 24 czerwca, trzy dni później, zgodnie z kalendarzem liturgicznym niezależnym od zjawisk astronomicznych.
Nazwa słowiańska jest starsza, bo odnosi się do obrzędu poświadczonego w wierzeniach sprzed przyjęcia chrztu. W IX wieku Kościół, nie mogąc wykorzenić pogańskich zwyczajów, dokonał asymilacji tego obrzędu ze świętem chrześcijańskim, ustanawiając wigilię świętego Jana, co z czasem doprowadziło do przenikania się obu nazw w języku potocznym.
Współcześnie obie nazwy funkcjonują zamiennie, a w różnych regionach Polski dochodzą do tego określenia lokalne, takie jak sobótka na Podkarpaciu i Śląsku czy kupalnocka na Mazowszu i Podlasiu. Region decyduje o nazwie, nie o treści obrzędu – ognisko, skoki przez płomienie i wianki na wodzie pozostają wspólnym rdzeniem całego święta.