Symbole egipskie – najważniejsze znaki i ich znaczenie

Symbole egipskie obejmowały ponad sześćdziesiąt typów amuletów już w epoce Starego Państwa, a ich znaczenie kapłani zapisywali wprost w tekstach funeralnych i na reliefach świątynnych. Szesnaście z nich – od ankh po sfinksa – dzieli się na cztery role: ochronę osobistą, władzę królewską, przejście do zaświatów i funkcję kultową. Część współczesnych odczytań, jak wiązanie oka Horusa z trzecim okiem, nie ma odpowiednika w żadnym starożytnym źródle.

Czym są symbole egipskie?

Symbole egipskie tworzą zamknięty system znaków religijnych i magicznych, ustalony przez kapłanów i skrybów, nie zbiór dowolnych ozdobników dobieranych według upodobania. Egipcjanie nazywali pismo obrazkowe medu netjer, czyli mowa boga, bo traktowali litery i znaki jako nośniki mocy sprawczej same w sobie, nie tylko zapis dźwięku. Ten sam zestaw form powtarzał się w architekturze świątynnej, biżuterii i tekstach pogrzebowych przez tysiące lat niemal bez zmian.

Wiedzę o znaczeniu poszczególnych znaków dają trzy rodzaje nośników – reliefy na ścianach świątyń i grobowców, przedmioty z wyposażenia pochówkowego oraz teksty funeralne spisywane na papirusach i bandażach mumii. Amulety o kształtach naśladujących formy naturalne pojawiły się już w okresie przeddynastycznym, w IV tysiącleciu p.n.e., a w epoce Starego Państwa nastąpiło ich zróżnicowanie, aż do sześćdziesięciu dziewięciu odrębnych typów. W grobowcu jednego z mumifikowanych chłopców pod warstwą bandaży odnaleziono czterdzieści dziewięć amuletów ułożonych w trzech kolumnach, wśród nich oko Horusa, skarabeusza i węzeł Izydy noszone razem jako komplet ochronny.

System zapisu obrazkowego powstał około pięciu tysięcy lat temu i został zapomniany w IV wieku naszej ery. Przez cały ten czas znakom przypisywano moc ochronną wykraczającą poza samą dekorację – wierzono, że noszone przy ciele lub wplecione w bandaże mumii chronią zmarłego w drodze przez zaświaty. Ta sama wiara nadawała znaczenie insygniom noszonym przez żywych władców i przedmiotom kultowym w świątyniach.

Symbole życia i ochrony osobistej

Ankh, oko Horusa i tyet łączy jedna funkcja – wszystkie trzy noszono przy ciele lub wkładano do wnętrza bandaży mumii jako gwarancję przetrwania po śmierci. Pierwszy odnosił się do samego faktu życia i oddechu, drugi do ochrony i uzdrowienia, trzeci do magicznej krwi bogini chroniącej przed rozkładem. Każdy z tych znaków pojawia się też w rękach bóstw na reliefach świątynnych, nie tylko w wyposażeniu grobowym.

Ankh

Ankh oznacza życie i tchnienie życia – to najczęstsze znaczenie przypisywane temu znakowi w egipskich inskrypcjach, gdzie towarzyszący mu hieroglif czytano wprost jako ankh, żyć. Dopiero w drugiej kolejności liczy się forma: pętla osadzona nad poziomą kreską, przecięta pionowym trzonem, znana w łacinie jako crux ansata, czyli krzyż z uchem.

Znak wkładano między warstwy bandaży mumii na wysokości klatki piersiowej oraz malowano na wewnętrznych ściankach sarkofagów, by towarzyszył zmarłemu w drodze do zaświatów. Na reliefach świątynnych ankh najczęściej trzymają w dłoniach Ozyrys i Izyda, a Horus bywa przedstawiany, jak przykłada znak do nosa faraona – gest odczytywany jako przekazanie władcy boskiego tchnienia życia. Ten sam motyw powtarza się w scenach koronacyjnych na ścianach Karnaku i Luksoru.

Formę ankh przejęła sztuka koptyjska – egipscy chrześcijanie z IV i V wieku nadali jej kształt krzyża koptyjskiego, zachowując pętlę u szczytu ramienia pionowego. Znaczenie ankh rozwinęło się później o warstwy niemające odpowiednika w źródłach starożytnych. Współcześnie bywa odczytywany jako symbol równowagi pierwiastka męskiego i żeńskiego, choć egipskie teksty religijne wiążą go wyłącznie z życiem, oddechem i władzą królewską.

Oko Horusa

Oko Horusa, znane też jako Wadżet, oznaczało ochronę, zdrowie i przywrócenie pełni sił – funkcję tę przypisywano mu we wszystkich okresach historii Egiptu, od amuletów osobistych po dekorację sarkofagów. Wywodzi się z mitu o starciu Horusa z jego stryjem Setem o władzę nad Egiptem.

Podczas walki Set stracił Horusowi lewe oko, które zostało następnie uzdrowione przez boga Thota. Każdy fragment oka przyporządkowano konkretnej wartości ułamkowej: 1/2, 1/4, 1/8, 1/16, 1/32 i 1/64, używanej w praktyce jako notacja pomiaru składników leków i pigmentów. Suma tych ułamków wynosi sześćdziesiąt trzy sześćdziesiąte czwarte, nie całość – egipscy skrybowie posługiwali się tym systemem niezależnie od tego, jak tłumaczyli brakującą część.

Znak bywa mylony z okiem Ra, choć obie tradycje przypisują go innym bóstwom i innym ciałom niebieskim:

• oko Horusa – wiązane z księżycem, uzdrowione przez Thota, symbol ochrony i uzdrowienia;
• oko Ra – wiązane ze słońcem, przedstawiane jako niszczycielska siła związana z gwałtownym ciepłem słońca i utożsamiana z boginiami takimi jak Hathor czy Sechmet.

Oko Horusa wykonywano w złocie, srebrze, lapisie, drewnie, porcelanie i karneolu, by zapewnić noszącemu bezpieczeństwo i zdrowie. Interpretacja ułamków jako celowej metafory duchowej niedoskonałości to odczytanie współczesne, nieobecne w egipskich tekstach matematycznych.

Tyet

Tyet, zwany też węzłem Izydy, oznaczał moc magiczną bogini i jej zdolność do ochrony ciała przed rozkładem. Amulet wycinano w karneolu i jaspisie oraz wyrabiano z barwionego szkła i fajansu, zwykle w barwie czerwonej, a jego forma przypomina ankh – pętlę nad poprzeczką – różni się jednak opuszczonymi w dół ramionami, przywodzącymi na myśl zawiązany węzeł szaty. Egipcjanie umieszczali tyet na szyi mumii, w tej samej warstwie bandaży co inne amulety ochronne.

W sto pięćdziesiątym szóstym rozdziale Księgi Umarłych zaklęcie towarzyszące temu amuletowi brzmi: „Twoja jest krew, Izydo, twoja jest władza, Izydo, twoja jest magia”. Wedle wierzeń czerwony kolor kamienia przedstawiał magiczną krew bogini, zdolną otoczyć zmarłego taką samą ochroną, jaką Izyda roztaczała nad własnym synem Horusem. Podobieństwo formy do ankh bywa mylące, choć tyet nigdy nie oznaczał samego życia, tylko ochronną moc magii Izydy.

Symbole władzy i boskości faraona

Uraeus, berło was, pszent i kartusz łączy jedna cecha – żaden z nich nie pełnił funkcji osobistej ochrony, tylko oznaczał wyłącznie władzę królewską. Kobra na czole korony, berło w dłoni posągu czy owalna obwódka wokół imienia pojawiają się wyłącznie w kontekście faraona, nigdy zwykłego poddanego. Te same znaki odróżniają wizerunek władcy od przedstawień bóstw i urzędników na tym samym reliefie.

Uraeus

Uraeus – wizerunek kobry w pozycji ataku umieszczany na czole korony faraona – oznaczał ochronę władcy ogniem i jego prawo do panowania nad całym krajem. Emblemat łączył wizerunki dwóch bogiń-patronek dwóch części Egiptu – kobry Wadjet, opiekunki Dolnego Egiptu związanej z miastem Buto, oraz sępa Nekhbet, patronki Górnego Egiptu związanej z Nechen. Połączenie obu bóstw w jednym znaku na czole korony miało podkreślać władzę nad zjednoczonym państwem, nie tylko jednym z jego regionów.

Złota maska pogrzebowa Tutanchamona pokazuje ten układ najdokładniej – na czole władcy widnieją razem głowa kobry i głowa sępa, wykonane ze złota i kolorowego szkła. Wedle wierzeń kobra miała pluć ogniem na wrogów faraona, dlatego uraeus pojawia się niemal na każdym wizerunku władcy w koronie, od posągów po pieczęcie. Zwykli urzędnicy i kapłani nigdy nie nosili tego emblematu, nawet w najwyższych rangach kapłańskich.

Berło Was

Berło was oznaczało władzę i panowanie, dlatego bogowie i faraonowie trzymali je w dłoni na niemal każdym reliefie przedstawiającym akt rządzenia. Nazwa starożytnych Teb, Waset, wywodzi się wprost od tego berła – miasto nazwano tak jako siedzibę władzy uosabianej przez ten symbol. Was pozostawał więc nie tylko atrybutem ikonograficznym, ale i źródłem nazwy jednego z najważniejszych ośrodków politycznych Egiptu.

Charakterystyczna, rozwidlona na dwa palce podstawa berła przedstawia tylną łapę i ogon zwierzęcia przypisywanego Setowi, bogu chaosu i burzy, mimo że sam symbol oznaczał porządek i władzę, nie destrukcję. Górną część zdobiła stylizowana głowa tego samego zwierzęcia Seta, osadzona na długim, prostym trzonie. Bóg Ptah z Memfis bywa przedstawiany z berłem was połączonym z filarem dżed i pierścieniem ankh w jedną kompozycję – trzy znaki stabilności, życia i władzy złączone w jednym atrybucie.

Pszent

Pszent, podwójna korona faraona, oznaczała panowanie nad zjednoczonym Egiptem, Górnym i Dolnym zarazem. Powstała z połączenia dwóch odrębnych koron regionalnych, każda z osobną historią i osobnym bóstwem opiekuńczym, noszonych osobno na długo przed ich złączeniem w jeden emblemat.

Biała korona Górnego Egiptu, hedżet, w kształcie wydłużonego stożka, pozostawała pod opieką bogini-sępa Nekhbet, a czerwona korona Dolnego Egiptu, deszret, z charakterystyczną spiralą z tyłu, należała do bogini-kobry Wadjet. Paleta Narmera przedstawia władcę noszącego obie korony osobno na dwóch stronach tego samego zabytku.

Sama nazwa pszent pochodzi od greckiego oddania egipskiego określenia dwóch potężnych, odnoszącego się wprost do podwójnej mocy obu koron złączonych w jedną. Faraonowie nosili tę koronę jako symbol władzy faraonów, głównie podczas ceremonii państwowych, rzadziej w przedstawieniach codziennych.

Kartusz

Kartusz to owalna obwódka otaczająca hieroglificzny zapis imienia faraona – znak zarezerwowany wyłącznie dla władcy, którego nie noszą imiona zwykłych poddanych. Każdy faraon miał dwa imiona zamykane w kartuszu: koronacyjne, zwane prenomen, oraz urodzeniowe, nomen, zapisywane osobno w dwóch obwódkach obok siebie na tej samej inskrypcji.

Francuska nazwa cartouche pochodzi od żołnierskiego skojarzenia z nabojem karabinowym o podobnym, wydłużonym owalnym kształcie – tak określili ten znak francuscy uczeni towarzyszący wyprawie napoleońskiej do Egiptu pod koniec XVIII wieku. Forma kartusza wywodzi się z pierścienia shen, symbolu wieczności, rozciągniętego tak, by pomieścić pełny zapis imienia władcy.

Brytyjski uczony Thomas Young jako pierwszy zidentyfikował kartusz zawierający imię Ptolemeusza w tekście hieroglificznym, potwierdzając podejrzenie, że owalne obramowania zawierają imiona królewskie. Francuz Jean-François Champollion dokonał przełomowego odkrycia w latach 1821-1822, ustalając, że hieroglify mają wartość fonetyczną i mogą reprezentować dźwięki. To właśnie kartusze, nie cały tekst kamienia z Rosetty, stały się kluczem do złamania kodu hieroglifów.

Symbole odrodzenia i zaświatów

Skarabeusz, dżed, pióro Maat, ka i shen łączy obecność w wyposażeniu grobowym oraz w tekstach opisujących sąd nad zmarłym. Każdy z nich odpowiadał za inny etap przejścia do życia pozagrobowego – odrodzenie, stabilność ciała, sprawiedliwy osąd, przetrwanie duszy i wieczność samego istnienia. Razem tworzyły komplet znaków towarzyszących zmarłemu od chwili śmierci po ostateczne przyjęcie w zaświatach.

Skarabeusz

Skarabeusz oznaczał odrodzenie i codzienny ruch słońca po niebie – żuk gnojowy toczący kulkę nawozu przypominał Egipcjanom słońce toczone przez boga Chepri. Chepri, przedstawiany z głową skarabeusza, uosabiał wschodzące słońce i odradzającą się każdego ranka energię życiową, w przeciwieństwie do Re, uosabiającego słońce w zenicie.

Trzydziesty rozdział Księgi Umarłych zawiera zaklęcie umieszczane na sercu-skarabeuszu wkładanym w miejsce prawdziwego serca zmumifikowanego ciała podczas balsamowania. Zaklęcie nakazywało sercu milczeć podczas sądu Ozyrysa i nie świadczyć przeciwko zmarłemu, gdy ważono je na wadze przeciwko pióru bogini Maat. Skarabeusz miał dosłownie uciszać serce, by nie ujawniło złych czynów popełnionych za życia.

Osobno od amuletu funkcjonował skarabeusz-pieczęć, wykonywany z fajansu lub kamienia i noszony jako pierścień lub zawieszka z wyrytym imieniem właściciela lub urzędu, używany do odciskania podpisu na dokumentach i towarach. Skarabeusz w wersji komemoratywnej, jak duże egzemplarze wydawane za panowania Amenhotepa III, zapisywał konkretne wydarzenia z życia władcy, na przykład liczbę upolowanych lwów czy imię małżonki królewskiej.

Dżed

Dżed oznaczał stabilność i trwałość – stylizowany filar z poziomymi poprzeczkami u szczytu, przypominający kręgosłup lub złożony pień drzewa. Wedle mitu filar utożsamiano z kręgosłupem Ozyrysa, boga zmartwychwstania, którego ciało miało zostać złożone w tej formie po odzyskaniu przez Izydę rozczłonkowanych szczątków.

Ośrodkiem kultu związanym z tym symbolem było miasto Dżedu, greckie Busiris, w zachodniej części Delty Nilu, którego samo imię zawierało nazwę filaru. Wcześniej dżed wiązano też z bogiem Ptahem z Memfis, zanim kult przesunął się w stronę Ozyrysa w późniejszych okresach historii Egiptu. Oba ośrodki traktowały filar jako materialny znak trwałości władzy królewskiej i porządku kosmicznego.

Podczas dorocznego rytuału podnoszenia filaru dżed faraon lub kapłani ustawiali leżący słup w pozycji pionowej przy użyciu lin, co miało symbolizować przywrócenie porządku i zmartwychwstanie Ozyrysa na oczach zgromadzonych poddanych. Ceremonia towarzyszyła świętu Sed, obchodzonemu dla odnowienia sił władcy po latach panowania.

Pióro Maat

Pojedyncze pióro strusia, atrybut bogini Maat, oznaczało ład, prawdę i sprawiedliwość kosmiczną, na której opierał się cały porządek egipskiego państwa. Wedle wierzeń religijnych dusza zmarłego stawała po śmierci przed sądem, w którym jej serce ważono na wadze przeciwko właśnie temu pióru. Jeśli szala z sercem pozostawała w równowadze z szalą z piórem, oznaczało to, że zmarły żył zgodnie z zasadami Maat.

Rytuał ważenia serca odbywał się w obecności boga Anubisa, który obsługiwał wagę, oraz Thota, zapisującego wynik, a nad całością czuwał Ozyrys jako sędzia zaświatów. Stwór Ammit, złożony z części krokodyla, lwa i hipopotama, czekał gotowy pożreć serce, które okazało się cięższe od pióra. Zmarły, którego serce równoważyło pióro Maat, otrzymywał prawo wstępu do zaświatów jako usprawiedliwiony.

Ka

Ka oznaczało duchowego sobowtóra człowieka, siłę życiową towarzyszącą mu od narodzin i opuszczającą ciało dopiero w chwili śmierci. Hieroglif zapisujący to pojęcie przedstawia dwa uniesione do góry ramiona zgięte w łokciach, gest odczytywany jako przyjmowanie mocy życiowej z zewnątrz. Wedle wierzeń religijnych ka rodziło się razem z człowiekiem, ale mogło istnieć niezależnie od jego fizycznego ciała.

Po śmierci ka potrzebowało materialnego schronienia, dlatego w grobowcach umieszczano posągi ka – rzeźby przedstawiające zmarłego, w których siła życiowa mogła zamieszkać, gdyby mumia uległa zniszczeniu. Takie posągi ustawiano w zamkniętych komorach zwanych serdab, z niewielkim otworem umożliwiającym kontakt z ofiarami składanymi przed grobowcem. Bez zachowanego posągu ka zmarły tracił możliwość przyjmowania pożywienia w zaświatach, jak wierzono.

Shen

Shen oznaczał wieczność i nieskończoną ochronę – krąg bez początku i końca, ściśle związany z pierścieniem sznura zawiązanym w okrągły węzeł. Kartusz otaczający imię faraona to wydłużona wersja tego samego pierścienia shen, rozciągnięta specjalnie po to, by pomieścić pełny zapis imienia władcy w jednym symbolu.

Na reliefach świątynnych i pektoralach znak shen najczęściej trzymają w szponach sokół, wcielenie Horusa, oraz sęp, wcielenie Nekhbet, unoszące się nad głową faraona z rozpostartymi skrzydłami. Taki układ miał oznaczać, że władca pozostaje pod wieczną, nieprzerwaną opieką obu bóstw przez cały czas swojego panowania, nie tylko podczas pojedynczej ceremonii.

Symbole kultu, natury i architektury

Sistrum, lotos, papirus i sfinks łączy obecność w architekturze świątynnej i sztuce dekoracyjnej, nie w wyposażeniu osobistym zmarłego. Każdy z nich pełnił funkcję publiczną – w rytuale muzycznym, w micie o stworzeniu świata, w herbie zjednoczonego państwa i w strażniczej rzeźbie przy wejściu do świątyni.

Sistrum

Sistrum, grzechotka rytualna z metalowymi krążkami nawleczonymi na poprzeczne pręty, służyła do wywoływania dźwięku odstraszającego złe moce podczas ceremonii świątynnych. Instrument najsilniej wiązano z boginią Hathor, patronką muzyki i radości, a jego głównym ośrodkiem kultu pozostawała świątynia w Denderze, gdzie kapłanki potrząsały nim podczas obrzędów ku jej czci.

Rączka instrumentu często przybierała kształt uproszczonego ankh lub głowy Hathor z charakterystycznymi uszami krowimi, a górna, łukowata rama mieściła kilka metalowych prętów z luźno osadzonymi krążkami. Potrząśnięcie sistrum wydawało metaliczny brzęk, który miał budzić przychylność bogini i utrzymywać w ryzach siły chaosu podczas rytuału.

Lotos

Niebieski lotos, Nymphaea caerulea, oznaczał odrodzenie i wschód słońca, bo zamyka swoje płatki o zmierzchu i otwiera je ponownie o świcie, wynurzając się z wody każdego ranka. Wedle mitu kosmogonicznego z ośrodka kultu w Heliopolis pierwotny kwiat lotosu wyłonił się z chaotycznych wód Nun na samym początku istnienia świata, a z jego rozchylających się płatków narodziło się słońce w postaci młodego boga.

Forma rozchylonego kwiatu lotosu posłużyła za wzór kapiteli kolumn świątynnych, widocznych między innymi w wielkiej hali hipostylowej w Karnaku, gdzie górna część kolumny naśladuje pęk zamykających się płatków. Egipscy rzeźbiarze wyróżniali osobno kapitele w kształcie zamkniętego pąka i osobno w kształcie w pełni rozkwitłego kwiatu, stosowane w różnych częściach tej samej świątyni.

Papirus

Papirus oznaczał Dolny Egipt, region delty Nilu, gdzie roślina Cyperus papyrus rosła w gęstych szuwarach wzdłuż brzegów rzeki. Poza symboliką heraldyczną roślina miała zastosowanie czysto praktyczne jako surowiec do produkcji zwojów pisarskich, tworzonych z cienkich pasków rdzenia łodygi układanych krzyżowo i prasowanych na płaskie arkusze.

W motywie sema-tawy łodygi papirusu splatały się z łodygami lotosu wokół centralnego symbolu tchawicy i płuc, rzeźbionego na bokach tronów faraonów jako znak zjednoczenia Górnego i Dolnego Egiptu. Papirus reprezentował w tym układzie zawsze Dolny Egipt, podczas gdy lotos, roślina Górnego Egiptu, splatał się z nim w jeden nierozerwalny węzeł.

Sfinks

Sfinks, postać o ciele lwa i innej głowie, oznaczał połączenie siły zwierzęcej z władzą lub boskością reprezentowaną przez tę głowę – najczęściej ludzką, ale nie tylko. Egipscy rzeźbiarze rozróżniali trzy podstawowe warianty według typu głowy:

• andro-sfinks – z głową ludzką, zwykle wizerunkiem faraona, jako uosobienie władzy królewskiej;
• krio-sfinks – z głową barana, związany z kultem symbolu Amona;
• hieraco-sfinks – z głową sokoła, związany z kultem Horusa.

Wielki Sfinks w Gizie, wykuty z pojedynczej skały wapiennej, pozostaje największym i najlepiej rozpoznawalnym andro-sfinksem w całym Egipcie, umieszczonym w bezpośrednim sąsiedztwie piramid na płaskowyżu w Gizie. W tradycji egipskiej rzeźbę przypisuje się faraonowi Chefrenowi z czwartej dynastii, którego rysy twarzy miały posłużyć za wzór dla oblicza posągu. W Nowym Państwie sfinks otrzymał własne imię kultowe, Horemachet, czyli Horus na horyzoncie, i stał się przedmiotem osobnego kultu solarnego.