Symbole okultystyczne obejmują czternaście znaków wywodzących się z czterech odrębnych epok – od babilońskiej astrologii po XX-wieczny Kościół Szatana. Część z nich, jak pentagram czy uroboros, ma metrykę liczoną w tysiącleciach, inne – jak pieczęć Baphometa czy Czarne Słońce – powstały w ciągu ostatnich stu sześćdziesięciu lat. Ten sam kształt bywa przy tym odczytywany zupełnie inaczej w zależności od kontekstu, w którym się pojawia.
Spis treści
Czym symbole okultystyczne różnią się od znaków satanistycznych i religijnych?
Okultyzm obejmuje setki praktyk zbieranych od starożytności – astrologię, alchemię, magię ceremonialną i wróżbiarstwo. Satanizm to wąski, konkretny nurt z wyraźną datą powstania organizacyjnego: Kościół Szatana, założony w San Francisco w 1966 roku przez Antona Szandora LaVeya. Ta sama pięcioramienna gwiazda czy pieczęć bywa więc znakiem magicznym, elementem herbu albo logo kościoła – zależnie od kontekstu, nie od samego rysunku.
Termin okultyzm wywodzi się z łacińskiego occultus, czyli skryty. Spopularyzował go w połowie XIX wieku francuski pisarz Alphonse Louis Constant, znany jako Eliphas Lévi, opisując nim całość wiedzy magicznej, kabalistycznej i alchemicznej niedostępnej laikowi. Do tej samej kategorii trafiają więc astrologia babilońska, europejska alchemia i żydowska kabała – systemy rozwijane w zupełnie różnych epokach i kulturach. Okultyzm oznacza metodę dochodzenia do wiedzy tajemnej, nie jedną wspólną wiarę czy kult.
Do tego zbioru praktyk zalicza się też wróżbiarstwo, w Polsce kojarzone choćby z symbolami andrzejkowymi i laniem wosku – zwyczajami bliższymi ludowej magii sympatycznej niż jakiemukolwiek kultowi zła. Podobny, niezwiązany z satanizmem charakter mają karty tarota czy runy używane do przewidywania przyszłości. Żadna z tych praktyk nie wymaga uznania Szatana za realną postać, bo nie o niego w nich chodzi.
Satanizm w wydaniu Kościoła Szatana nie jest religią czczącą diabła dosłownie. LaVey opisał go jako nurt ateistyczny, w którym postać Szatana służy jako symbol buntu, indywidualizmu i wolnej woli, a nie istota do czczenia. Powstał w konkretnym momencie historycznym – w San Francisco końca lat sześćdziesiątych, w klimacie ogólnego zainteresowania okultyzmem i kontrkulturą. Nazwa satanizm odnosi się więc do jednej, datowanej organizacji, nie do całej rodziny znaków magicznych.
Część znaków przypisywanych okultyzmowi funkcjonuje równolegle w religiach głównego nurtu, bez żadnego związku ze złem. Trójkąt z okiem pojawia się w chrześcijańskiej ikonografii jako znak Boskiej Opatrzności, a sześcioramienna gwiazda w judaizmie jako Gwiazda Dawida na fladze Izraela. Dopiero wyrwanie takiego znaku z pierwotnego kontekstu i wrzucenie go do horroru czy gry wideo prowadzi do utrwalenia go jako tak zwanego znaku zła. Mit demonicznego znaku rodzi się z uproszczenia popkultury, nie z pierwotnego znaczenia symbolu.
Symbole okultystyczne od pentagramu do pieczęci enochiańskich
Czternaście znaków zebranych tu łączy jedno – każdy z nich powtarza się niezależnie w źródłach okultystycznych, encyklopediach ezoteryki i praktyce współczesnych nurtów magicznych. Zestaw obejmuje figury geometryczne poświadczone od starożytności, jak pentagram czy heksagram, oraz znaki wymyślone w XIX i XX wieku, takie jak pieczęć Baphometa czy symbol chaosu. Kolejność podąża od znaków najbardziej rozpoznawalnych w kulturze masowej do niszowych, znanych głównie wtajemniczonym.
1. Pentagram i odwrócony pentagram
Pentagram, pięcioramienna gwiazda rysowana jednym nieprzerwanym ruchem, w starożytności był przede wszystkim znakiem matematycznym. Pitagorejczycy w VI wieku przed naszą erą uznawali go za gwiazdę pitagorejską, związaną z proporcją złotą i doskonałością geometryczną. Pierwotne znaczenie znaku było geometryczne i filozoficzne, nie satanistyczne.
Orientacja figury zmienia jej odczytanie. Gwiazda skierowana jednym ramieniem do góry funkcjonowała w średniowiecznej magii ochronnej jako pentagram Salomona, wieszany nad drzwiami. Odwrócona, z dwoma ramionami do góry, zyskała skojarzenie z siłami ciemności w XIX wieku, gdy Eliphas Lévi powiązał ją z kozłem Mendes w traktacie o wysokiej magii. To ułożenie ramion, nie sam kształt gwiazdy, wyznacza dziś granicę między znakiem ochronnym a satanistycznym.
Odwrócony pentagram z głową kozła stał się w 1966 roku częścią pieczęci satanistycznej Kościoła Szatana, co ugruntowało to skojarzenie w popkulturze na kolejne dekady. Równolegle pentagram górą w górę pozostał podstawowym znakiem symboliki Wicca, noszonym jako biżuteria bez żadnego związku z satanizmem.
2. Heksagram Salomona
Legenda przypisuje królowi Salomonowi pierścień z wygrawerowanym heksagramem, dzięki któremu miał rozkazywać demonom i duchom przyrody – stąd nazwa Pieczęć Salomona dla sześcioramiennej gwiazdy złożonej z dwóch przenikających się trójkątów. W grimuarach magii ceremonialnej, takich jak Klucz Salomona i późniejsza Goetia, znak otaczał krąg przyzwania, w którym mag stawał podczas rytuału wiązania duchów. Pieczęć w tej tradycji oznaczała władzę nad istotami niematerialnymi, nie przynależność religijną.
Ten sam kształt, złożony z dwóch trójkątów, funkcjonuje w judaizmie jako Gwiazda Dawida – od XIX wieku symbol tożsamości narodowej, obecny na fladze Izraela. Różnicę wyznacza kontekst użycia: w tradycji żydowskiej gwiazda nie odwołuje się do żadnego rytuału przyzywania, a jej ramionom nie przypisuje się znaczenia magicznego. Identyczna figura geometryczna w jednym kontekście jest znakiem religijnym, w drugim – narzędziem magii ceremonialnej.
3. Pieczęć Baphometa
W 1856 roku francuski okultysta Eliphas Lévi, właściwie Alphonse Louis Constant, opublikował w traktacie „Dogme et Rituel de la Haute Magie” rysunek uskrzydlonej, kozłogłowej postaci, którą nazwał Sabbatycznym Kozłem i utożsamił z egipskim Kozłem z Mendes. Na czole figury umieścił pentagram, między rogami płonącą pochodnię, a u boków białe i czarne półksiężyce symbolizujące równowagę dobra i zła. Dla samego Lévi’ego Baphomet był znakiem jedności przeciwieństw, nie portretem Szatana.
Nazwa Baphomet jest znacznie starsza niż rysunek – pojawiła się już w dokumentach procesu templariuszy z 1307 roku, jako zniekształcona forma imienia Mahomet, wymuszona torturami na zeznających rycerzach. Lévi połączył tę średniowieczną nazwę z własną, nowo skomponowaną ikonografią, tworząc obraz funkcjonujący do dziś. Trzy odrębne historie – templariuszy, Lévi’ego i satanistów – zlały się w jedną, popularną legendę.
Formalny krok satanistyczny nastąpił dopiero w 1966 roku, gdy Anton Szandor LaVey założył w San Francisco Church of Satan i przyjął uproszczoną wersję rysunku – kozią głowę wpisaną w odwrócony pentagram, otoczoną hebrajskimi literami układającymi się w słowo Lewiatan – jako oficjalną pieczęć organizacji. Od tego momentu wizerunek zaczął funkcjonować w powszechnym odbiorze jako demoniczny symbol, choć od XIX-wiecznego oryginału różni go już sama forma. Współczesna pieczęć satanistyczna to trzecia, przetworzona wersja XIX-wiecznej ilustracji, nie starożytny wizerunek kultu.
4. Krzyż Leviatana
Krzyż Leviatana składa się z dwóch elementów nałożonych jeden na drugi: krzyża oraz umieszczonego nad nim znaku przypominającego literę S przeciętą poziomą linią – to dokładnie symbol alchemiczny siarki, używany od średniowiecza do oznaczania tego pierwiastka w recepturach. Połączenie obu elementów w jeden znak nie ma poświadczenia starszego niż XX wiek. Znak zbudowano z dwóch wcześniejszych, niezależnych symboli, nie odkryto go w żadnym starożytnym źródle.
Nazwa „krzyż Szatana” i „krzyż Leviatana” przyjęła się w środowiskach satanistycznych drugiej połowy XX wieku, które szukały prostego, łatwego do narysowania znaku przynależności – alternatywy dla bardziej skomplikowanej pieczęci Baphometa. Siarka w alchemii oznaczała zasadę ognia i przemiany, więc jej połączenie z krzyżem bywa odczytywane jako odwrócenie symboliki chrześcijańskiej ofiary. Znak funkcjonuje głównie jako czytelny identyfikator subkulturowy, rzadziej jako element rytuału.
5. Oko Opatrzności
Oko wpisane w trójkąt, otoczone promieniami światła, pochodzi z chrześcijańskiej ikonografii, gdzie od XVII wieku przedstawiało wszechwidzącą Boską Opatrzność patrzącą na ludzkość. Trójkąt odnosił się do Trójcy Świętej, a promienie do boskiej łaski rozlewającej się na świat. Znak narodził się w kościołach i na obrazach religijnych, nie w żadnej loży czy zakonie magicznym.
Wolnomularstwo przejęło motyw w XVIII wieku jako symbol Wielkiego Budowniczego Wszechświata, czyli boskości rozumianej uniwersalnie, poza jedną religią. W tej właśnie, masońskiej formie znak trafił w 1782 roku na Wielką Pieczęć Stanów Zjednoczonych, a od 1935 roku widnieje na jednodolarowym banknocie, gdzie funkcjonuje do dziś jako element państwowej heraldyki. Z religijnego obrazu stał się elementem świeckiej, państwowej symboliki, zanim ktokolwiek połączył go ze spiskiem.
Obecność znaku na amerykańskim pieniądzu uczyniła go z czasem obiektem licznych teorii spiskowych łączących go z iluminatami bawarskimi, zakonem rozwiązanym już w XVIII wieku. Współcześnie bywa odczytywany jako dowód potajemnej kontroli nad światem. Interpretacja spiskowa pozostaje zjawiskiem kulturowym, nie ustaleniem historycznym.
6. Uroboros
Wąż zwinięty w krąg i zjadający własny ogon pojawia się już w egipskich tekstach grobowych z końca drugiego tysiąclecia przed naszą erą, gdzie obraz ten opisywał nocną podróż słońca przez zaświaty. Nazwa uroboros pochodzi z greckiego i oznacza dosłownie „zjadający ogon”. Najstarsze poświadczenie wywodzi się ze starożytnego Egiptu, nie z żadnej tradycji okultystycznej w wąskim sensie.
Motyw powrócił niezależnie w gnostycyzmie pierwszych wieków naszej ery jako obraz jedności wszechrzeczy, a następnie w średniowiecznej i renesansowej alchemii europejskiej. W alchemii wąż zjadający własny ogon ilustrował cykl rozkładu i odrodzenia materii, jeden z centralnych procesów w poszukiwaniu kamienia filozoficznego. Współcześnie symbolika uroborosa bywa przywoływana jako ogólny obraz cykliczności, poza kontekstem konkretnej tradycji.
7. Czarne Słońce z Wewelsburga
Czarne Słońce to koło podzielone na dwanaście segmentów, z którego środka rozchodzi się dwanaście łamanych, przypominających runy promieni – wzór zbliżony do rozety, bez potwierdzonego użycia starszego niż XX wiek. Motyw wyłożono jako mozaikę na podłodze sali w zamku Wewelsburg w Niemczech, przebudowywanym w latach trzydziestych i czterdziestych XX wieku na potrzeby SS. Wzór, dziś nazywany Czarnym Słońcem, nie ma potwierdzonego rodowodu starszego niż okres nazistowski.
Nazwę i mistyczną otoczkę wokół motywu rozwinęły dopiero powojenne środowiska neonazistowskie i część nurtów neopogańskich, łącząc go z rzekomo dawną symboliką słoneczną ludów germańskich, choć źródeł na taką ciągłość brak. Znak funkcjonuje dziś głównie jako emblemat części skrajnej prawicy, nie jako zapomniany symbol religijny odkryty na nowo.
W Polsce publiczne propagowanie symboli totalitarnych, w tym motywów kojarzonych z SS i Wewelsburgiem, jest zakazane prawem. Informacje o budowie i miejscu powstania motywu mają charakter historyczny i dotyczą architektury konkretnego obiektu.
8. Symbol Chaosu Moorcocka
Osiem strzał rozchodzących się promieniście z jednego punktu, znane jako symbol chaosu albo chaosphere, pojawiły się po raz pierwszy w cyklu powieści fantasy Michaela Moorcocka o Elriku z Melniboné, publikowanym od lat sześćdziesiątych XX wieku. Autor uczynił z niego godło sił Chaosu, przeciwstawionych w jego świecie siłom Prawa. Znak oznaczał tam nieskończoną liczbę możliwości i kierunków, nie zło w sensie religijnym.
Motyw szybko wyszedł poza literaturę – trafił do gier fantasy i systemów bitewnych, a w latach osiemdziesiątych stał się jednym z symboli magii chaosu, nurtu traktującego wierzenia i rytuały jako zestaw narzędzi, nie dogmat. Współczesna symbolika chaosu w popkulturze bywa mylnie odczytywana jako znak satanistyczny, choć nigdy nie miała takiego pierwotnego zastosowania.
9. Drzewo Życia w Kabale
Diagram drzewa życia w kabale składa się z dziesięciu okręgów, zwanych sefirotami, połączonych dwudziestoma dwoma ścieżkami – liczba ścieżek odpowiada liczbie liter alfabetu hebrajskiego. Każdy sefirot oznacza inny etap emanacji boskości, od Korony na szczycie do Królestwa u podstawy diagramu. Układ ten to mapa procesu, przez który boskość – w ujęciu kabalistycznym – stopniowo przechodzi w materialny świat.
Diagram w formie zbliżonej do dzisiejszej spisano już w średniowiecznych tekstach kabalistycznych, ale na Zachodzie spopularyzował go dziewiętnastowieczny i wczesnodwudziestowieczny okultyzm, głównie za sprawą zakonu Golden Dawn, który oparł na nim cały system stopni wtajemniczenia. Adepci przypisywali symbolice drzewa życia rolę mapy rozwoju duchowego. W tej tradycji ścieżki między sefirotami wiązano dodatkowo z kartami tarota, co związało diagram z praktyką wróżbiarską.
10. Heptagram
Siedmioramienna gwiazda, rysowana jednym nieprzerwanym ruchem, odpowiada w tradycji astrologicznej siedmiu ciałom niebieskim znanym starożytnym obserwatorom nieba – Słońcu, Księżycowi i pięciu widocznym gołym okiem planetom. Każde ramię wiązano z innym ciałem i przypisywanym mu wpływem. Ta sama figura funkcjonuje pod co najmniej trzema różnymi nazwami w trzech niezależnych środowiskach.
W kabale i wczesnej magii ceremonialnej figurę nazywano heptagramem lub septagramem, a później wykorzystali ją Aleister Crowley i jego zakon Ordo Templi Orientis w symbolice stopni wtajemniczenia. Neopogańska wicca posługuje się nią pod nazwą septagramu, wiążąc siedem ramion z żywiołami i fazami księżyca. Wśród subkultury Otherkin ten sam znak funkcjonuje jako Elven Star albo Fairy Star, sygnalizujący tożsamość baśniową.
11. Oktagram
Ośmioramienna gwiazda, geometrycznie najprostsza z figur w tym zestawie, powstaje z nałożenia dwóch kwadratów obróconych względem siebie o czterdzieści pięć stopni. Jej okultystyczna sława pochodzi jednak nie z udokumentowanej praktyki starożytnej, a z literatury: w fikcyjnej księdze zatytułowanej Necronomicon, stworzonej przez pisarza H.P. Lovecrafta w latach dwudziestych XX wieku, znak ten miał służyć do przyzywania istot zwanych Wielkimi Przedwiecznymi. Necronomicon to dzieło fikcji literackiej, nigdy nie istniało jako autentyczny, średniowieczny grimuar.
Mimo fikcyjnego rodowodu część praktykujących magię chaosu i inne nurty eklektyczne wykorzystuje oktagram jako godło o znaczeniu zbliżonym do symbolu chaosu Moorcocka – reprezentację nieograniczonych możliwości. Znak funkcjonuje we współczesnym okultyzmie jako pożyczka z popkultury, nie jako odtworzenie dawnej praktyki.
12. Pierścień Atlantów
Niewiele wiadomo z pewnością o pierścieniu Atlantów – metalowym przedmiocie w kształcie zwiniętej litery S, znalezionym w XIX wieku podczas wykopalisk archeologicznych w Dolinie Królów w Egipcie. Przedmiot nie odpowiadał znanym wzorcom biżuterii starożytnoegipskiej, co od razu wywołało spekulacje na temat jego pochodzenia. Sam fakt znaleziska jest potwierdzony, jego interpretacja pozostaje w całości domysłem.
Najpopularniejsza z narosłych wokół przedmiotu legend łączy go z mityczną Atlantydą, cywilizacją znaną wyłącznie z opisów Platona, bez żadnego potwierdzenia archeologicznego jej istnienia. Żadne poważne opracowanie egiptologiczne nie potwierdza takiego pochodzenia. Związek z Atlantydą pozostaje legendą popularną, nie ustaleniem naukowym.
13. Krzyż Różokrzyżowców
Róża wpisana w środek krzyża oznacza w tradycji różokrzyżowej duchowy rozkwit i objawienie tajemnej wiedzy, a sam krzyż – materię, ofiarę i drogę, jaką dusza musi przejść, by tej wiedzy dosięgnąć. Róża oznacza duchowe objawienie, a krzyż drogę materii i ofiary prowadzącą do tego objawienia. Połączenie obu elementów miało symbolizować oświecenie osiągane poprzez cierpienie i dyscyplinę, nie przez samo urodzenie czy przynależność stanową.
Nazwa nurtu pochodzi od manifestów opublikowanych w Niemczech w latach 1614-1615, opisujących legendarnego założyciela Christiana Rosenkreuza i tajne bractwo strzegące wiedzy hermetycznej. Współcześnie znak i nazwę kontynuuje między innymi AMORC, czyli Starożytny Mistyczny Zakon Różokrzyża. AMORC, założony w XX wieku w Stanach Zjednoczonych, kontynuuje dziś nazwę i symbolikę siedemnastowiecznego ruchu.
14. Pieczęcie Alfabetu Enochiańskiego
Alfabet enochiański to zestaw liter i towarzyszących im pieczęci, spisany w latach osiemdziesiątych XVI wieku w renesansowej Anglii przez matematyka i astronoma Johna Dee wraz z medium Edwardem Kelleyem. Kelley twierdził, że litery i teksty przekazywały mu podczas seansów istoty określane jako anioły, a Dee – jeden z najwybitniejszych uczonych swojej epoki – spisywał każdą sesję z drobiazgową precyzją. System liter i pieczęci powstał w latach osiemdziesiątych XVI wieku podczas wspólnych seansów Deego i Kelleya.
Sami twórcy przypisywali językowi pochodzenie anielskie i uznawali go za mowę używaną przed budową wieży Babel – to atrybucja obu autorów, nie ustalenie lingwistyczne. Pieczęcie enochiańskie trafiły później do praktyki Golden Dawn i Aleistera Crowleya. Golden Dawn i Crowley wykorzystywali pieczęcie enochiańskie jako klucze w rytuałach ewokacyjnych, otwierające – w ich przekonaniu – kontakt z poszczególnymi sferami rzeczywistości.
Które znaki okultystyczne mają potwierdzenie historyczne, a które są wymysłem XX wieku?
Spora część zestawu czternastu znaków ma metrykę liczoną w dekadach, nie w tysiącleciach. Pentagram, heksagram, uroboros i drzewo życia poświadczone są w źródłach starożytnych lub średniowiecznych, natomiast pieczęć Baphometa, krzyż Leviatana, Czarne Słońce, symbol chaosu i oktagram to w całości wytwory XIX i XX wieku, mimo wrażenia dawności, jakie wywołują.
Do znaków z potwierdzonym, starożytnym lub średniowiecznym rodowodem należą pentagram, znany pitagorejczykom w VI wieku przed naszą erą, heksagram jako Pieczęć Salomona opisywana w grimuarach średniowiecznych, uroboros poświadczony w egipskich tekstach grobowych z końca II tysiąclecia przed naszą erą oraz drzewo życia, którego diagram spisano w kabalistycznych rękopisach już w średniowieczu. Oko Opatrzności i alfabet enochiański zajmują pozycję pośrednią: oko ma poświadczoną, kilkusetletnią historię w ikonografii chrześcijańskiej od XVII wieku, a system enochiański – konkretną datę powstania w latach osiemdziesiątych XVI wieku, udokumentowaną w dziennikach Johna Dee. Wspólny mianownik tej grupy to źródła pisane lub materialne starsze niż sto lat, często o kilka wieków.
Do drugiej grupy trafiają znaki, których metryka nie przekracza stu sześćdziesięciu lat. Pieczęć Baphometa w znanej dziś formie narysował Eliphas Lévi w 1856 roku, a jej satanistyczną wersję sformalizował Anton Szandor LaVey w 1966 roku. Symbol chaosu wymyślił Michael Moorcock w twórczości literackiej od lat sześćdziesiątych XX wieku, a Czarne Słońce jako motyw architektoniczny powstało w latach trzydziestych i czterdziestych XX wieku w zamku Wewelsburg. Krzyż Leviatana złożono z dwóch wcześniejszych symboli najpóźniej w drugiej połowie XX wieku, w środowiskach satanistycznych szukających czytelnego znaku przynależności. Każdy z tych pięciu znaków ma nazwane autorstwo albo konkretne, udokumentowane miejsce i dekadę powstania.
Heptagram i krzyż Różokrzyżowców zajmują pozycję pośrednią – ich elementy graficzne są stare, ale konkretne zastosowania okultystyczne pod obecnie znanymi nazwami pochodzą z XVII wieku i późniejszej praktyki lożowej. Oktagram i pierścień Atlantów mają najsłabsze zaplecze: pierwszy zawdzięcza sławę fikcyjnej księdze z lat dwudziestych XX wieku, drugi to autentyczne znalezisko archeologiczne z XIX wieku, którego interpretację jako relikt Atlantydy nie potwierdza żaden dowód. Wobec obu znaków nie ma jednoznacznych dowodów na okultystyczne zastosowanie starsze niż nowożytność.