Marzanna symbol wywodzi swoją nazwę z prasłowiańskiego rdzenia mar-/mor-, oznaczającego śmierć – tego samego, który brzmi w słowie „mór”. Kronika Jana Długosza z XV wieku jako jedyna łączy tę postać z boginią czczoną przed chrztem Polski w 966 roku, co uznaje się za zbyt wątłą podstawę. Data topienia kukły przesuwała się dawniej wraz z Wielkanocą, dziś w szkolnych obchodach ustalona jest na 21 marca.
Spis treści
Potrójne znaczenie kukły Marzanny
Kukła niesiona nad wodę w marcu odpowiada na trzy pytania naraz. Pierwsze dotyczy samej zimy, którą trzeba symbolicznie zabić, żeby ustąpiła miejsca cieplejszym miesiącom. Drugie – chorób, głodu i nieurodzaju, jakie zima przynosiła, a które obrzęd miał odesłać wraz z prądem rzeki. Trzecie – odrodzenia, bo zniszczenie figury otwierało sezon wegetacyjny i nowy rok agrarny.
Tradycyjny termin obrzędu wypadał w czwartą niedzielę Wielkiego Postu, zwaną Niedzielą Śmiertną. Data ta zależała od Wielkanocy, więc przesuwała się z roku na rok razem z całym kalendarzem liturgicznym. Współczesne, szkolne obchody przeniesiono na 21 marca, czyli pierwszy dzień astronomicznej wiosny – datę stałą, niezależną od świąt kościelnych i łatwą do wpisania w plan zajęć. Rozjazd między obu terminami wynika z przejścia od kalendarza religijnego do kalendarza szkolnego i obywatelskiego.
Dawni mieszkańcy wsi łączyli te trzy sensy w jednym geście, bo widzieli rok jako zamknięty krąg, nie linię prowadzącą wprost do przodu. Zima nie kończyła się sama – trzeba było ją usunąć siłą rytuału, żeby uwolnić miejsce dla nowego życia. Stąd kukłę obwiniano jednocześnie za chłód, choroby i nieurodzaj, a jej zniszczenie miało odpowiadać za wszystkie trzy naraz. Ten sam schemat zamierania i odradzania się powtarza się w wielu symbolach słowiańskich budowanych wokół cykliczności natury.
Jedna postać pod czterema imionami
Wszystkie nazwy figury topionej wiosną wywodzą się z jednego prasłowiańskiego korzenia: mar-/mor-, który w językach praindoeuropejskich znaczył po prostu śmierć. Ten sam rdzeń słychać dziś w polskim czasowniku „umierać” i w słowie „mór”, oznaczającym epidemię. Nazwa obrzędowej figury opisuje więc funkcję, nie jest przypadkowym imieniem własnym – to postać śmierci, a dopiero potem konkretne bóstwo czy demon.
W różnych regionach Słowiańszczyzny funkcjonowały nazwy pochodne od tego samego korzenia, choć nie wszystkie oznaczały dokładnie to samo:
- Marzana, Marena, Morena, Morana – warianty regionalne używane w Polsce, Czechach i na Bałkanach na oznaczenie tej samej topionej wiosną figury.
- Mora, Śmiercicha, Śmiertka – nazwy używane głównie w południowej Polsce, wprost odsyłające do śmierci.
- Zmora – w części regionów kolejne imię tej samej postaci, choć w szerszym folklorze słowiańskim to samo słowo oznacza także zupełnie innego, nocnego demona duszącego śpiących.
Spór o istnienie bogini Marzanny w wierzeniach przedchrześcijańskich Słowian
To, co popularne opracowania nazywają „boginią Marzanną”, w źródłach pisanych pojawia się dopiero w XV wieku, i to w formie krótkiej wzmianki, nie opisu kultu. Obraz bogini zimy i śmierci, wraz z całym zestawem atrybutów, jest w dużej mierze rekonstrukcją, złożoną z tej wzmianki, ludowego obrzędu i porównań z innymi mitologiami.
Najstarszym źródłem przywołującym imię Marzanny jest kronika Jana Długosza. Długosz zestawił ją z Dziewanną i określił obie jako boginie czczone w Polsce przed chrztem w 966 roku, przypisując Marzannie funkcję zbliżoną do rzymskiej Ceres, opiekunki zbiorów. To zestawienie z rzymskim bóstwem jest typowe dla średniowiecznych kronikarzy, opisujących wierzenia słowiańskie językiem znanym sobie z antyku.
Niestety, nie zachowały się żadne wcześniejsze, niezależne od Długosza świadectwa średniowieczne potwierdzające odrębny kult Marzanny. Według tej interpretacji nazwa mogła od początku oznaczać sam obrzęd żałobny lub figurę pożegnania zimy, a nie samodzielne bóstwo z ustalonym miejscem w panteonie. Marzannie bliżej byłoby wtedy do uosobienia zjawiska sezonowego niż do znaku Świętowita, którego kult potwierdzają inne, wcześniejsze zapisy kronikarskie, niezależne od Długosza.
Zwolennicy odrębnego kultu wskazują, że kronikarze piszący przed Długoszem również wspominali słowiańskie bóstwa związane z porami roku, choć rzadko z tak precyzyjnym imieniem. Rekonstrukcja mitologii słowiańskiej boryka się z podobnym problemem przy innej postaci uznawanej za boginię: symbolika Mokoszy również znana jest głównie z rozproszonych, pojedynczych wzmianek, nie z opisu świątyni czy rytuału. Rozstrzygnięcie sporu o Marzannę zależy od tego, ile wagi przypisze się jednej, późnej kronice wobec żywej, ludowej tradycji obrzędu.
Atrybuty przypisywane bogini zimy
Atrybuty przypisywane Marzannie w opisach obrzędu wiążą ją nie tylko ze śmiercią, ale równie mocno z płodnością i urodzajem. Kukłę ubierano w symbole żeńskiej witalności, nie wyłącznie żałoby, co jest argumentem, że postać łączyła oba bieguny natury – zamieranie i odradzanie się.
- Strój panny młodej i wieniec – w tradycji ludowej wiązano je z płodnością i przejściem w nowy stan, a nie wyłącznie z żałobą.
- Złote jabłko i złoty klucz – klucz miał otwierać wrota zaświatów, jabłko uznawano za owoc życia i urodzaju.
- Wrotycz i marzanka wonna – rośliny odporne na mróz, wplatane w kukłę jako znak przetrwania zimy.
- Gęś i żmija – gęś łączono z walecznością, a żmiję uznawano za żeńską odpowiedniczkę Żmija, jednego z wcieleń symbolu Welesa.
Marzannie w cyklu roku towarzyszy Jaryło, zwany też Jarowitem – młode bóstwo wiosny i miłości, które w wierzeniach ludowych rodziło się w momencie jej śmierci. Po Jarych Godach to on przejmował miejsce zimowej postaci, co odczytuje się jako parę przeciwstawnych sił: obumierania i wzrostu. Ta interpretacja pozostaje rekonstrukcją opartą na skojarzeniach kalendarzowych, nie na zachowanym opisie wspólnego mitu.
Jak zbudowana jest kukła Marzanny i jak wygląda jej ostatnia droga?
Obrzęd topienia miał ustaloną, powtarzalną choreografię – najpierw budowano figurę, potem prowadzono ją przez wieś aż do wody. Szczegóły różniły się między regionami, ale sam schemat: budowa, procesja, zniszczenie, powrót z zieloną gałęzią – powtarzał się niezależnie od miejsca.
Słoma, płótno i wstążki jako materiały tradycyjnej kukły
Podstawą kukły był snop słomy związany w kształt przypominający ludzką figurę i osadzony na drewnianej żerdzi, która ułatwiała noszenie przez wieś. Słomę owijano białym płótnem, a całość zdobiono wstążkami i koralami, dzięki czemu prosta konstrukcja zyskiwała rysy postaci kobiecej.
Twarz zwykle sugerowano tylko kilkoma ściegami lub naklejonym płótnem, bez szczegółów – cała siła wizerunku leżała w stroju, nie w rysach. Kukłę często ubierano w odświętną suknię na wzór panny młodej, z wiankiem na głowie, co nadawało jej wygląd uroczysty, niemal weselny, kontrastujący z jej przeznaczeniem.
Wybór materiału nie był przypadkowy: słoma i płótno rozkładają się szybko, więc nietrwałość konstrukcji odpowiadała nietrwałości samej zimy, którą figura miała uosabiać. Bogate zdobienia przy tak prostej bazie pokazują, że wygląd kukły był ważniejszy dla widzów niż trwałość samego materiału.
Podtapianie, spalenie i powrót z gaikiem
Ostatni akt obrzędu to utopienie figury w rzece lub stawie, czasem połączone z jej spaleniem jeszcze przed zanurzeniem. Zniszczenie kukły miało być dosłownym unicestwieniem zimy, którą figura reprezentowała, nie tylko gestem symbolicznym.
Zanim kukła trafiała do głównej wody, dzieci i młodzież prowadziły ją przez całą wieś, podtapiając w każdej napotkanej po drodze studni, stawie czy rowie. Trasa kończyła się poza granicami osady – wynoszenie figury za wieś miało odsunąć zimę fizycznie, nie tylko symbolicznie. W niektórych regionach po utopieniu dodatkowo palono resztki słomy na brzegu.
Po zniszczeniu kukły uczestnicy wracali do wsi z gaikiem – zieloną gałęzią lub małym drzewkiem, ozdobionym wstążkami i wydmuszkami, zwanym też nowym latkiem. Gaik odwracał symbolikę zniszczonej figury: tam, gdzie kukła oznaczała śmierć, zielona gałąź oznaczała już nadchodzące życie. Sens obrzędu pozostawał ten sam – zamknięcie jednego sezonu i otwarcie następnego.
Czym różni się Marzanna od Zmory i Nocy Kupały?
Nazwa Zmora i sezonowe skojarzenie ze „słowiańskimi obrzędami” prowadzą czasem do mylenia Marzanny z dwoma zupełnie innymi zjawiskami. Oba mają osobną funkcję, inną porę roku i inny charakter obrzędowy.
Zmora w szerszym folklorze słowiańskim to nocny demon, który siada na klatce piersiowej śpiącego i wywołuje uczucie duszenia – zjawisko wierzeniowe tłumaczące dawniej koszmary nocne, nie postać związana z porą roku. Choć w części regionów tym samym słowem nazywano też topioną wiosną figurę, funkcje obu zjawisk się nie pokrywają: jedno działa nocą i indywidualnie, drugie raz w roku i zbiorowo.
Noc Kupały, znana też jako sobótka, przypada na letnie solstycjum, czyli najkrótszą noc w roku, a nie na przedwiosenną niedzielę. Jej charakter jest odwrotny do pogrzebowego wydźwięku topienia Marzanny: ogniska, skoki przez ogień i puszczanie wianków na wodę mają wydźwięk miłosny i witalny, nie żałobny. Oba obrzędy dzieli data, funkcja i nastrój.
Od pogańskiego rytuału do ekologicznej i artystycznej reinterpretacji
Sam obrzęd przetrwał chrystianizację prawie bez zmian formy, ale znaczenie przypisywane figurze zmieniało się wraz z epoką. Kościół nie zdołał go wyplenić, więc z czasem zaczął tolerować go jako ludowy zwyczaj pożegnania zimy, oczyszczony z wyraźnych odniesień do bóstwa.
W literaturze Młodej Polski motywy śmierci i odrodzenia natury, bliskie postaci Marzanny, wykorzystywał Bolesław Leśmian, sięgający po słowiańskie i ludowe wątki mityczne przy budowaniu własnej, symbolicznej wizji przemiany i umierania. Wątek ginącej i odradzającej się natury przechodził z obrzędu wiejskiego do poezji, tracąc przy tym religijny kontekst na rzecz metafory egzystencjalnej.
Współcześnie postać funkcjonuje też poza tradycyjnym obrzędem, w formach zmieniających jej odczytanie bez zmiany samego rytuału topienia:
- Neopogaństwo – traktuje Marzannę jako element odradzanej duchowości słowiańskiej, wpisany w szerszy zestaw symboli pogańskich.
- Instalacje i performance o wydźwięku ekologicznym – artyści wykorzystują figurę do mówienia o niszczeniu środowiska, nie tylko o zimie.
- Odczytania feministyczne – część współczesnych interpretacji widzi w dorocznym unicestwianiu żeńskiej figury metaforę przemocy wobec kobiet