Co symbolizuje menora? Historia żydowskiego świecznika

Co symbolizuje menora, tłumaczą aż trzy odrębne tradycje żydowskie, każda oparta na innym fragmencie tekstów świętych. Siedem ramion świecznika bywa odczytywane jako obraz pełni stworzenia, ale Księga Zachariasza wiąże je z oczami Jahwe czuwającymi nad ziemią. Kielichy w kształcie kwiatów migdałowych, zdobiące trzon i ramiona, dodają do tego znaczenie czujności. Losy samego przedmiotu sięgają od Góry Synaj po płaskorzeźbę utrwaloną w Rzymie po zdobyciu Jerozolimy.

Menora jako symbol światła

Menora oznacza przede wszystkim światło i nieprzerwaną obecność Boga wśród Izraelitów. Jej klasyczna forma, świecznik z siedmioma ramionami, symbolizuje światło czuwające nad Izraelitami. Wokół tej samej liczby ramion ukształtowały się jednak trzy odrębne interpretacje, każda oparta na innym fragmencie tradycji żydowskiej.

Pierwsza z nich łączy siedem ramion z ideą kompletności. Menora, z jej siedmioma ramionami, symbolizuje pełnię i doskonałość, a jej płomienie przypominają o ciągłej obecności Boga w życiu żydowskim. Druga interpretacja sięga do opisu stworzenia świata: w midraszach i traktatach talmudycznych pojawiają się odniesienia do siedmiu dni stworzenia, a także do duchowej pełni i jedności między niebem a ziemią.

Trzecia interpretacja pochodzi z tekstu prorockiego i wiąże ramiona świecznika z opatrznością. Księga Zachariasza przedstawia jeszcze jedną interpretację. Według niej siedem ramion menory symbolizuje oczy Jahwe obserwujące Ziemię i ludzi. W tym odczytaniu świecznik staje się znakiem czuwania, nie tylko źródłem światła.

Kielichy zdobiące ramiona menory niosły własne, dodatkowe znaczenie. Trzon i ramiona menory były dekorowane kielichami w kształcie kwiatów migdałowych – kwiaty te uchodzą za symbol czujności. Wśród żydowskich symboli religijnych menora pozostaje tym, którego znaczenie rozwijało się przez kolejne wieki komentarzy biblijnych, nie przez jedno ustalone raz na zawsze wyjaśnienie.

Budowa menory biblijnej

Biblijna menora miała siedem ramion i była wykuta ze szczerego złota, bez łączeń i spawów. Pąki te i ramiona będą wychodzić z samego świecznika i będą wykonane z jednej bryły szczerego złota. I uczynisz siedem lamp, i ustawisz te lampy w ten sposób, ażeby oświecały tę stronę, która jest przed nimi. Materiał odmierzano w talentach – starożytnej mierze wagi złota. Z talentu szczerego złota należy wykonać świecznik i wszystkie przybory należące do niego.

Konstrukcja opierała się na jednym trzonie centralnym, z którego wychodziło sześć ramion bocznych ułożonych w trzy pary. Na świeczniku były cztery kielichy, a także w miejscach odchodzenia ramion od trzonu były kielichy. Ramiona odchodziły parami, a więc były trzy pary i trzy kielichy z nimi związane. Na trzonie były cztery kielichy, trzy z nich związane były z miejscami odchodzenia ramion, a czwarty znajdował się w dolnej części trzonu. Każdy kielich miał kształt kwiatu migdałowego z pąkiem i płatkami, co dawało menorze wygląd stylizowanego drzewa.

Wygląd oryginalnej menory bywa dziś modyfikowany z powodów religijnych, nie estetycznych. W Talmudzie znajdują się trzy zakazy odnośnie odtwarzania przedmiotów ze Świątyni, w tym menory, dlatego obecnie świeczniki są tworzone z pięcioma, sześcioma lub ośmioma ramionami. Sześcioramienne świeczniki synagogalne, popularne we wschodniej Europie, powstały właśnie jako odpowiedź na ten zakaz – miały przypominać menorę bez jej dosłownego powtórzenia.

Menora od Synaju do Rzymu

Droga menory prowadzi od objawionego na pustyni wzoru do sali triumfalnej w stolicy imperium. Świecznik powstał na polecenie otrzymane na Górze Synaj, a skończył jako łup wojenny w podbitym przez Rzymian mieście.

Nakaz Mojżesza na Synaju

Wzór menory objawiono Mojżeszowi na Górze Synaj, a opis nakazu jej wykonania zapisano w Księdze Wyjścia. Uważaj zaś pilnie, aby go wykonać według wzoru, jaki zobaczyłeś na górze – nakazuje fragment Wj 25,31-40. Świecznik stał najpierw w Namiocie Spotkania, przenośnym sanktuarium towarzyszącym Izraelitom w drodze przez pustynię, a dopiero później znalazł miejsce w Świątyni Jerozolimskiej.

Biblijny opis umieszcza pierwsze wystąpienie menory w konkretnym momencie wędrówki ludu. Oryginalna menora ustawiona w Pierwszym Przybytku jest opisywana w Biblii przy przekroczeniu przez Izraelitów rzeki Jordan. Świecznik pozostał centralnym elementem kultu przez wieki, zanim zajął miejsce w Świątyni wzniesionej przez Salomona, gdzie funkcję zapalania powierzono wyłącznie kapłanom.

Świecznik na Łuku Tytusa

Menora świątynna trafiła do Rzymu jako trofeum po zdobyciu Jerozolimy. Po zdobyciu Jerozolimy przez Rzymian w 70 roku, menora świątynna zostaje przeniesiona do Rzymu jako łup wojenny. Wydarzenie to utrwalone zostało na płaskorzeźbie rzymskiego Łuku Tytusa. Łuk wzniesiono na Forum Romanum kilka lat po zburzeniu Świątyni, dla uczczenia zwycięstwa cesarza Tytusa nad Judeą.

Relief na łuku przedstawia menorę z niezwykłą dbałością o szczegóły ozdobnej podstawy. Świecznik zobrazowany na płaskorzeźbie ma oktagonalną podstawę dekorowaną w hellenistyczne motywy. Wyróżnić można wizerunki lwów, gryfów, koziorożca, orłów z girlandą oraz stworzeń morskich. Losy samego oryginału urywają się w starożytności – świecznik został zabrany, podobnie jak inne przedmioty żydowskiego kultu, podczas złupienia Rzymu przez Wandalów w 455 roku. Ten sam wizerunek z Łuku Tytusa stał się w dwudziestym wieku wzorem projektowym dla nowożytnego godła Izraela.

Menora a chanukija

Menora i chanukija to dwa różne przedmioty, nie dwie nazwy tego samego świecznika. Choć menora i chanukija różnią się liczbą ramion i funkcją, obie pełnią ważną rolę w zachowaniu i przekazywaniu tradycji żydowskich. Menora świątynna miała siedem ramion, chanukija ma dziewięć – Hanukiah odnosi się do specjalnego dziewięcioramiennego świecznika używanego podczas Hanuki.

Różnica sięga też okazji, w jakiej każdy świecznik był i jest używany. Znaczenie menory jest głęboko zakorzenione w historii i duchowości, podczas gdy chanukija ma bardziej specyficzne odniesienie do wydarzeń historycznych związanych z Chanuką. Menorę świątynną zapalali wyłącznie kapłani, i to codziennie. Świecznik mógł być zapalany jedynie przez Najwyższego Kapłana i wypełniany wysokiej jakości świeżą oliwą z oliwek.

Chanukiję zapala się inaczej – progresywnie, przez osiem wieczorów święta Chanuka, dodając po jednym płomieniu każdej kolejnej noc. Dziewiąte ramię, zwane szamaszem, służy wyłącznie do zapalania pozostałych świec, nie liczy się do głównych ośmiu. Według tradycji święto i sam zwyczaj przypominają cud oleju, który w zdobytej przez Machabeuszy Świątyni wystarczył na osiem dni, choć zapasu wystarczało zwykle na jeden.

Trzecim, rzadziej wymienianym nawiązaniem do menory jest ner tamid – lampka płonąca nieprzerwanie nad szafą ołtarzową w większości dzisiejszych synagog. Jej stała obecność powtarza funkcję, jaką dawniej pełniła menora świątynna: znak nieprzerwanej obecności Boga, przeniesiony z konkretnego przedmiotu na trwały zwyczaj architektoniczny.

Menora we współczesnym Izraelu

Menora żyje dziś w dwóch odrębnych wcieleniach. Jedno to symbol państwowy widoczny na urzędowych dokumentach, drugie to konkretny monument stojący przy budynku parlamentu w Jerozolimie.

Godło Państwa Izraela

Menora znajduje się na godle Izraela, nie na jego fladze – tam widnieje Gwiazda Dawida. Godło z siedmioramiennym świecznikiem przyjęto formalnie 10 lutego 1949 roku, w oparciu o wizerunek z Łuku Tytusa. Projektanci sięgnęli po ten sam relief, który wcześniej uwiecznił zdobycz wojenną Rzymian, przekształcając go w znak niepodległego państwa.

Po bokach tarczy z menorą umieszczono dodatkowe elementy roślinne o osobnym znaczeniu. Po bokach tarczy znajdują się gałęzie oliwne, które symbolizują pokój i nadzieję na trwałe relacje z sąsiadami. Na dole godła widnieje hebrajska nazwa państwa, co wyraża tożsamość narodową i związek dziedzictwa żydowskiego z nowoczesnym państwem. Na fladze państwowej widnieje natomiast symbol Gwiazdy Dawida, sześcioramienna gwiazda niezwiązana z kształtem świecznika.

Menora Benno Elkana

Monumentalną menorę przed Knesetem zaprojektował Benno Elkan, niemiecko-brytyjski rzeźbiarz żydowskiego pochodzenia. Świecznik przekazano Knesetowi jako dar brytyjskiego parlamentu 15 kwietnia 1956 roku, z okazji ósmej rocznicy niepodległości Izraela. Dwadzieścia dziewięć rzeźb na ramionach menory przedstawia kluczowe wydarzenia z historii żydowskiej, od czasów biblijnych aż po współczesność.

Sceny na ramionach ułożono w konkretnym porządku, od góry ku dołowi:

1. Mojżesz podczas walki z Amalekitami, wspierany przez Aarona i Chura.
2. Tablice Dekalogu, symbolizujące Prawo Boże przekazane narodowi.
3. Postacie Rut i Racheli, wyrażające trwanie narodu przez pokolenia.
4. Proroctwo Ezechiela o ożywieniu wyschłych kości.
5. Scena z walk w trakcie Powstania w Getcie Warszawskim.

Rachela ucieleśnia nadzieję na koniec wygnania i zniewolenia, a pod wizerunkiem tych dwóch kobiet Elkan ukazał wizję ilustrującą proroctwo Ezechiela mówiące o ożywieniu wyschniętych kości. Sceny miały przypominać posłom, jak długa historia poprzedziła powstanie państwa, a układ od biblijnego początku do dwudziestowiecznej tragedii czyni monument jednym z najbardziej rozbudowanych wizualnych nawiązań do menory świątynnej.