Symbole słowiańskie obejmują dziesięć znaków – od gromowładnego Peruna i podziemnego Welesa po obrzędową Marzannę i leśnego Leszego. Jeden z nich, słowiańska swastyka zwana swargą, w XX wieku trafiła w ręce niemieckiego narodowego socjalizmu, co na trwałe odwróciło jej pierwotnie pomyślne znaczenie. Inne, jak Ręce Boga znalezione na popielnicy z III-IV wieku, funkcjonują dziś jako oficjalny symbol religijny współczesnego rodzimowierstwa.
Spis treści
Czym są symbole słowiańskie?
Symbole słowiańskie to znaki graficzne i wizerunki, którymi plemiona zamieszkujące dawną Słowiańszczyznę oznaczały przedmioty codzienne, obrzędowe i kultowe. Większość z nich wiązała się z konkretnym bóstwem, żywiołem albo porą roku, a nie z abstrakcyjną ideą dobra czy zła. Wiedza o nich pochodzi niemal wyłącznie z archeologii i relacji obcych kronikarzy, bo Słowianie przed przyjęciem chrztu nie zostawili własnych tekstów.
Pierwsze pisane wzmianki o słowiańskich bóstwach zachowały się w traktatach Rusi z Bizancjum z lat 907 i 971, gdzie wojownicy przysięgali na Peruna i Wołosa. Niemiecki kronikarz Thietmar z Merseburga opisał w XI wieku pogańskie świątynie na Połabiu, a duński historyk Saxo Grammaticus w XII wieku zostawił relację o kulcie na wyspie Rugia. Żaden z nich nie był wyznawcą opisywanych wierzeń, co nadało tym przekazom wyraźnie zewnętrzny punkt widzenia.
Najważniejszym zabytkiem materialnym pozostaje idol ze Zbrucza, wydobyty w 1848 roku z rzeki Zbrucz koło wsi Liczkowce na Podolu. Kamienny słup o wysokości 257 centymetrów, datowany na XI wiek, trafił w 1851 roku do Krakowa i do dziś stoi w tamtejszym Muzeum Archeologicznym. Na jego czterech ścianach widnieją róg, pierścień, miecz z koniem oraz zatarty znak solarny, ułożone w trzech poziomych pasach odczytywanych jako świat podziemny, ziemski i niebiański.
Poza kamiennymi posągami znaki przetrwały w hafcie, snycerce i ceramice, gdzie pełniły funkcję ochronną i obrzędową. Ten sam krąg wierzeń określa się zbiorczo jako symbole pogańskie Słowian, obejmujące zarówno przedmioty kultowe, jak i codzienne ornamenty na tkaninach ślubnych czy naczyniach.
Bogowie słowiańscy i ich znaki
Każde z głównych bóstw słowiańskiego panteonu miało własny, rozpoznawalny znak – hexagram, trójkąt, krzyż czy postać z wieloma głowami. Te wizerunki znane są z posągów, ozdób i relacji kronikarzy piszących o Słowiańszczyźnie zachodniej i wschodniej.
Perun
Znakiem Peruna jest sześcioramienna gwiazda, w rodzimowierstwie nazywana też Perunicą, mająca chronić przed piorunem i nawałnicą. Perun jako bóg burzy i wojny pojawia się już w traktatach Rusi z Bizancjum z 907 i 971 roku, gdzie symbol Peruna towarzyszył przysiędze obok Wołosa, boga bydła.
W 980 roku książę Włodzimierz ustawił w Kijowie panteon siedmiu bóstw, w którym idol Peruna miał srebrną głowę i złote wąsy. Osiem lat później, po chrzcie Rusi, posąg został zrzucony do Dniepru na rozkaz tego samego władcy. W tradycji ludowej sześcioramienny znak Peruna umieszczano na belkach domostw i uprzęży, licząc na ochronę przed ogniem z nieba.
Weles
Weles rządził światem podziemnym, bydłem i magią, a jego znakiem bywa trójkąt zwrócony wierzchołkiem w dół lub para rogów. Rosyjscy językoznawcy Wiaczesław Iwanow i Władimir Toporow zrekonstruowali w XX wieku mit o pojedynku Peruna z wężowym Welesem, oparty na porównaniu mitologii indoeuropejskich.
W traktatach staroruskich Weles występuje pod imieniem Wołos jako opiekun trzody, odrębny od gromowładnego Peruna. Wierzono, że pełnił funkcję pośrednika między światem żywych a zaświatami, co w symbolu Welesa wyrażał kierunek skierowany ku ziemi, przeciwny solarnym znakom nieba.
Mokosz
Mokosz była jedyną boginią wśród siedmiu posągów kijowskiego panteonu z 980 roku, opiekującą się urodzajem, przędzeniem i deszczem. Jej imię wywodzi się prawdopodobnie od słowa oznaczającego wilgoć, co tłumaczy jej związek z ziemią i wodą.
We współczesnym rodzimowierstwie z boginią łączy się romb z haczykowatymi bokami, haftowany na koszulach ślubnych i wyprawach dla nowożeńców jako znak płodności ziemi. Kult Mokoszy z czasem połączono z czcią świętej Paraskiewy, patronki piątku, co widać w ludowym zakazie przędzenia w ten dzień tygodnia. Symbol Mokoszy pozostaje jednym z niewielu żeńskich znaków w panteonie zdominowanym przez męskie bóstwa.
Swaróg
Swaróg władał niebem, ogniem i kowalstwem, a w wierzeniach wschodniosłowiańskich uchodził za ojca Swarożyca, uosobienia ognia i słońca. Jego atrybutem był kołowrót, czyli słowiańska odmiana swastyki, umieszczana na ceramice, broni i ozdobach.
Prawoskrętna wersja znaku naśladowała ruch słońca obserwowanego z półkuli północnej, dlatego łączono ją ze światłem i dniem. Rzadziej spotykana wersja lewoskrętna odnosiła się w wierzeniach do nocy i magii. Symbol Swaroga funkcjonował więc jako znak ognia niebiańskiego, przekazywanego – zgodnie z wierzeniami – jego boskim dzieciom.
Świętowit
Świętowit był głównym bóstwem Słowian zamieszkujących wyspę Rugia, czczonym w świątyni w Arkonie. Duński kronikarz Saxo Grammaticus opisał w XII wieku w dziele Gesta Danorum czterogłowy posąg trzymający róg używany do wróżenia z plonów.
Świątynię w Arkonie zniszczył w 1168 roku duński król Waldemar I po podboju wyspy, co zakończyło formalny kult tego bóstwa. Wielogłowa forma posągu bywa mylona z idolem ze Zbrucza, choć oba zabytki dzieli inne pochodzenie geograficzne. Symbol Świętowita łączy się dziś głównie z ideą boga wszechwidzącego, patrzącego jednocześnie we wszystkie strony świata.
Słowiańskie symbole ochronne
Obok wizerunków bóstw funkcjonowały znaki o czysto ochronnej funkcji, noszone jako amulety albo umieszczane na przedmiotach codziennego użytku. Miały odpędzać złe moce, choroby i nieszczęścia, niezależnie od tego, któremu bóstwu były pierwotnie przypisane.
Swarga
Swarga to najbardziej rozpoznawalny wariant słowiańskiej swastyki, nazywany też swarzycą, świaszczycą albo kołowrotem. Nazwa pochodzi z sanskrytu, gdzie „svasti” oznaczało pomyślność i dobrobyt, co tłumaczy jej solarne i szczęśliwe konotacje.
Najprostsza forma swargi to równoramienny krzyż z ramionami zagiętymi pod kątem prostym, z czasem rozwinięty do ośmioramiennego kołowrotu. Znak przypisywano bogu Swarogowi jako świadectwo jego władzy nad niebem i ogniem, a w obrzędach weselnych umieszczano go na pieczywie i podarunkach dla nowożeńców. W XX wieku ten sam kształt przejęli niemieccy narodowi socjaliści, co odwróciło jego pierwotne, pozytywne znaczenie w odbiorze większości Europy. Swarga pozostaje mimo to głównym znakiem współczesnego rodzimowierstwa słowiańskiego.
Ręce Boga
Ręce Boga to znak znaleziony na popielnicy datowanej na III-IV wiek, odkrytej w 1936 roku. Jego rdzeniem jest krzyż o czterech ramionach, odczytywany jako uścisk bóstwa obejmującego cztery strony świata.
Pomiędzy ramionami krzyża umieszczono pojedyncze swarzyce, wiązane z Swarogiem jako bogiem słońca, albo swarzyce podwójne, odczytywane jako pioruny władanego przez Peruna. W latach 90. XX wieku symbol Rąk Boga przyjął Rodzimy Kościół Polski jako jeden ze znaków religijnych współczesnego rodzimowierstwa. Krzyż w tej formie łączy więc opiekuńczą funkcję nadrzędnego bóstwa z atrybutami dwóch osobnych bogów słońca i burzy.
Odwrócony księżyc
Metalowe wisiorki w kształcie półksiężyca, zwane lunulami, nosiły słowiańskie kobiety, zarówno mężatki, jak i panny. Zwrócone rogami ku górze wiązano z płodnością i przychylnością bogów, a ich kształt odnosił się do cyklu księżycowego.
Odwrócona wersja, z rogami skierowanymi w dół, w tradycji ludowej pełniła inną funkcję niż lunula zwrócona ku niebu. Odwrócenie znaku miało wzmacniać ochronę przed nocnymi mocami, w odróżnieniu od wersji skierowanej ku górze, kojarzonej wyłącznie z kobiecością i urodzajem. Symbol odwróconego księżyca bywa dziś łączony z chtonicznym, nocnym obliczem słowiańskiej duchowości.
Symbole obrzędowe i postacie mityczne
Nie każdy ważny znak Słowian należał do panteonu głównych bogów. Marzanna i Leszy funkcjonowali jako postacie obrzędowe i leśne, silnie związane z cyklem przyrody i konkretnymi zwyczajami dorocznymi.
Marzanna
Marzanna to postać uosabiająca zimę i śmierć, której słomianą kukłę topiono w rzece podczas zrównania wiosennego. Pierwszą pisaną wzmiankę o tym zwyczaju zostawił w XV wieku kronikarz Jan Długosz w Historia Polonica, porównując Marzannę do rzymskiej Ceres.
Obrzęd topienia kukły przetrwał do dziś, praktykowany 21 marca głównie w szkołach i lokalnych społecznościach w Polsce. Zniszczenie figury symbolizowało odejście zimy i otwarcie cyklu wegetacyjnego, a sam zwyczaj łączono z odradzaniem się przyrody po okresie jałowości. Symbol Marzanny pozostaje jednym z niewielu słowiańskich obrzędów ciągłych, nieprzerwanych chrystianizacją.
Leszy
Leszy to duch lasu, którego nazwa pochodzi wprost od słowa „las”. Wierzono, że jest jego stróżem i opiekunem zwierząt, zdolnym przybierać postać starca, zwierzęcia albo drzewa.
Najsilniej poświadczony w folklorze wschodniosłowiańskim, w Rosji i na Białorusi, Leszy pojawia się także w wierzeniach polskich jako postać zwodząca wędrowców z drogi. Przypisywano mu karanie kłusowników i nadmiernie hałaśliwych gości lasu, a ochronę przed jego psotami miało dawać odwrócenie ubrania na lewą stronę. Symbol Leszego łączy w sobie funkcję opiekuńczą wobec zwierząt z rolą karzącego stróża granic lasu.
Współczesne życie symboli słowiańskich
Znaki dawnych Słowian wróciły do obiegu wraz z rozwojem rodzimowierstwa w drugiej połowie XX wieku i funkcjonują dziś w biżuterii, tatuażu oraz odzieży inspirowanej dawną duchowością. Rodzimy Kościół Polski i inne związki wyznaniowe nadały części z nich status oficjalnych symboli religijnych, jak stało się to z Rękami Boga w latach 90.
Nie wszystkie powroty miały jednak neutralny charakter. Swastyka w wersji swarogowej, czczona w dawnych wierzeniach jako znak słońca i pomyślności, została w latach 30. XX wieku przejęta przez niemiecki narodowy socjalizm i na trwałe skojarzona ze zbrodniami tego reżimu. To zawłaszczenie odwróciło pierwotny sens znaku niezależnie od jego słowiańskiego rodowodu, a publiczne eksponowanie symboliki nazistowskiej pozostaje w Polsce zakazane prawem.
Triskelion, symbol trójwymiarowej spirali kojarzony pierwotnie z Celtami, stał się głównym znakiem Rodzimej Wiary, jednego z polskich związków wyznaniowych, mimo braku poświadczeń jego pierwotnie słowiańskiego pochodzenia. Podobny los spotkał inne znaki, których związek z dawną Słowiańszczyzną bywa rekonstrukcją współczesną, a nie prostą kontynuacją.
W tatuażu najczęściej wybierane są kołowrót, znak Peruna i Ręce Boga, traktowane jako deklaracja związku z rodzimą tradycją. Herby kilku polskich miast i gmin nawiązują do motywów słonecznych zbliżonych do dawnych znaków solarnych, choć ich współczesna forma heraldyczna powstała już po średniowieczu.