Symbol szczęścia w Japonii bywa mylony z chińskim feng shui – kot maneki-neko funkcjonuje w Chinach pod zupełnie inną nazwą, a trójnożna żaba z monetą w ogóle nie ma japońskich korzeni. Jedenaście przedmiotów i postaci, od lalki Daruma po papierowego żurawia orizuru, zawdzięcza swoją moc grze słów, kolorowi albo świątynnej tradycji. Część z nich pochodzi z rytuału religijnego, część powstała na targach i w warsztatach rzemieślniczych epoki Edo.
Spis treści
Idea szczęścia w kulturze japońskiej
Japońskie symbole szczęścia to przedmioty, figury i gesty, którym przypisuje się moc przyciągania pomyślności poprzez skojarzenie kształtu, koloru lub brzmienia słowa z pożądanym stanem rzeczy. Mechanizm łączący je wszystkie nie jest przypadkowy – każdy z tych przedmiotów ma wyjaśnialne źródło w piśmie, języku lub praktyce religijnej. Podobny mechanizm napędza symbole szczęścia w wielu innych kulturach, choć w Japonii przybrał szczególnie rozbudowaną formę.
Kanji 福 (fuku) oznacza dosłownie szczęście lub pomyślność i pojawia się samodzielnie na wielu amuletach, workach ochronnych i dekoracjach noworocznych jako znak dobrej wróżby. Odrębnym pojęciem jest engimono (縁起物) – termin obejmujący konkretne przedmioty uznawane za przynoszące pomyślność, w odróżnieniu od ogólnego, abstrakcyjnego pojęcia szczęścia. Engimono to kategoria materialna: figurka, amulet, gałązka albo dekoracja, którą można kupić, postawić na półce lub zawiesić nad wejściem do domu czy sklepu.
Znaczna część japońskich engimono zawdzięcza swoją symbolikę homofonii – zjawisku, w którym dwa różne słowa brzmią identycznie lub bardzo podobnie. Żaba (kaeru) kojarzy się z czasownikiem oznaczającym powrót, a karp (koi) bywa łączony fonetycznie z pojęciem miłości. Ten sam mechanizm językowy leży u podstaw symboliki kilku zwierzęcych talizmanów w japońskiej tradycji ludowej.
Japońska a chińska symbolika szczęścia
Część popularnych w Polsce „japońskich” symboli szczęścia to w rzeczywistości elementy chińskiego feng shui – systemu urządzania przestrzeni opartego na przepływie energii qi, powstałego w Chinach i niemającego bezpośrednich korzeni w kulturze japońskiej. Zjawisko to widać najczęściej przy dwóch przedmiotach: figurce kota i elemencie wystroju wnętrza w postaci żaby z monetą.
Maneki-neko jest talizmanem japońskim, choć na wielu stronach internetowych bywa nazywany chińskim kotkiem szczęścia. Legenda o powstaniu figurki wiąże się ze świątynią Gotoku-ji w Tokio, a większość źródeł datuje pojawienie się tych figurek na okres Edo (1603-1868). W Chinach figurka funkcjonuje pod nazwą zhaocai mao, czyli „kot przyciągający bogactwo” – to właśnie chińska nazwa i chińska dystrybucja handlowa figurki odpowiadają za pomyłkę co do jej pochodzenia.
Odwrotny przypadek dotyczy trzynożnej żaby z monetą w pysku, siedzącej na kopcu monet – to przedmiot wywodzący się wyłącznie z chińskiego feng shui, nieznany w rodzimej japońskiej symbolice zwierzęcej. Figurkę tę ustawia się zwykle przodem do wnętrza pomieszczenia, w przeciwieństwie do japońskiego kota, którego gest łapy ma przyciągać przechodniów z ulicy. Japońska żaba kaeru, w odróżnieniu od chińskiej żaby monetowej, nigdy nie ma trzech nóg i nie odwołuje się do numerologii pięciu żywiołów.
Kolor czerwony i złoty pojawia się w obu tradycjach, ale z różnych powodów systemowych. W chińskiej symbolice azjatyckiej związanej z feng shui czerwień i złoto odpowiadają żywiołom ognia i metalu w klasyfikacji pięciu elementów. W japońskich talizmanach te same kolory przypisuje się pojedynczym przedmiotom z osobnych, niezależnych od siebie powodów – czerwień lalki Daruma wiąże się z odstraszaniem choroby, a złoty kolor kota maneki-neko wyłącznie z bogactwem materialnym.
Przedmioty i figury szczęścia
Japońskie symbole szczęścia obejmują trzy główne kręgi przedmiotów: rzeczy codziennego użytku przekształcone w talizmany, figury bóstw i postaci ludowych oraz dekoracje związane z porami roku i świętami. Część z nich wywodzi się z praktyki świątynnej, część z handlowego sprytu, a część z gry słów w języku japońskim. Jedenaście najbardziej rozpoznawalnych obiektów tego rodzaju różni się epoką powstania, materiałem i sposobem codziennego użycia.
Maneki-neko
Maneki-neko przyciąga do swojego właściciela pieniądze, klientów i pomyślność za pomocą gestu uniesionej łapy. Maneki-neko (招き猫), czyli „kot zapraszający” lub „wabiący kot”, to najsłynniejszy japoński talizman na szczęście. Figurka przedstawia siedzącego kota z jedną przednią łapą podniesioną w geście przywołania.
Większość źródeł datuje pojawienie się tych figurek na okres Edo (1603-1868), czas względnego pokoju i prosperity w Japonii, kiedy rozkwitała kultura mieszczańska. Najczęściej powtarzana legenda łączy powstanie kota ze świątynią Gotoku-ji w Tokio, gdzie biedny mnich dzielił jedzenie ze swoim kotem, a przejeżdżający samuraj uznał gest zwierzęcia za zaproszenie do schronienia się przed burzą i sfinansował odbudowę świątyni z wdzięczności.
Uniesiona prawa łapka ma przyciągać pieniądze, a lewa – klientów i gości. Kolor figurki niesie osobne znaczenie: pierwotnie maneki-neko był tylko biały, dlatego kolor biały kojarzy się ze szczęściem i fortuną, później powstał czarny wariant chroniący przed złem, a czerwień oznacza dobre zdrowie, różowy romans, złoto zaś bogactwo. Współcześnie figurki tej wystawia się w witrynach sklepów, restauracji i salonów na całym świecie.
Daruma
Lalka Daruma przypomina o wytrwałości i niepoddawaniu się – jej właściciel wyznacza sobie cel i towarzyszy mu przez cały rok. Figurka nawiązuje wprost do postaci historycznej, nie do bóstwa czy zwierzęcia.
Nazwa daruma pochodzi od Bodhidharmy, którego imię po japońsku czytane jest „Bodaidaruma” – indyjskiego mnicha buddyjskiego, który zapoczątkował w Chinach szkołę zen. Legenda mówi, że Bodhidharma medytował przez dziewięć lat naprzeciwko ściany skalnej, bez przerwy i bez ruchu, aż jego kończyny zanikły od długiego bezruchu – to wyjaśnia charakterystyczny, beznogi i bezręki kształt lalki. Daruma jako przedmiot pojawia się w Japonii od XVII wieku, gdy mnisi ze świątyni Daruma-ji w Takasaki zaczęli sprzedawać drewniane laleczki jako amulety na szczęście, a miasto to do dziś wytwarza ponad 80 procent wszystkich lalek sprzedawanych w Japonii.
Nowa lalka nie ma namalowanych źrenic. Wyznaczając sobie cel na najbliższy rok, maluje się jej jedno, lewe oko, a drugie dopiero wtedy, gdy cel zostanie osiągnięty lub marzenie się spełni. Po domalowaniu drugiego oka lalkę zanosi się do świątyni, gdzie zostaje spalona podczas dorocznego festiwalu Daruma Kuyō. Zwyczaj ten łączy się z japońskim przysłowiem nana korobi yaoki – jeśli przewrócisz się siedem razy, wstań również za ósmym, odnoszącym się do konstrukcji lalki, która po przewróceniu sama wraca do pozycji stojącej.
Omamori
Omamori to małe, brokatowe woreczki sprzedawane przy wejściach do świątyń, mające chronić właściciela lub pomagać mu w konkretnej sferze życia. Wewnątrz woreczka znajduje się papierowy lub drewniany talizman z modlitwą, którego siła – według wierzeń – działa tylko wtedy, gdy pozostaje niewidoczny.
Amulety tego rodzaju dzielą się na wyraźne kategorie funkcjonalne:
- Kōtsū anzen – bezpieczna podróż, szczególnie samochodem lub samolotem.
- Gakugyō jōju – powodzenie w nauce i na egzaminach.
- En-musubi – szczęście w miłości i trwałość związku.
- Kenkō – zdrowie i szybki powrót do sił po chorobie.
- Shōbai hanjō – powodzenie w prowadzeniu biznesu.
Woreczka omamori nie otwiera się nigdy – rozwiązanie sznurka uznaje się za unieważnienie jego działania. Amulet zwraca się do świątyni po roku, najczęściej przy okazji noworocznych obchodów, gdzie zostaje spalony w ramach oczyszczającego rytuału, a na jego miejsce kupuje się nowy.
Shichifukujin
Shichifukujin to grupa siedmiu bóstw, z których każde przynosi inny rodzaj szczęścia – od bogactwa po długowieczność i mądrość. Każde bóstwo istniało niezależnie, zanim grupa została utworzona w Japonii w XVI wieku, łącząc wątki shintoistyczne, buddyjskie, hinduistyczne i taoistyczne.
- Ebisu – jedyne bóstwo rodzimie japońskie, dziecko boga Izanagiego i bogini Izanami, znane wcześniej jako Hiruko, wyrzucone na morze w trzcinowej łódce z powodu wady wrodzonej; patron rybaków i kupców.
- Daikokuten – niesie magiczny młotek uchide no kozuchi spełniający życzenia, stoi na worach ryżu symbolizujących obfitość, towarzyszą mu myszy oznaczające dobrobyt.
- Bishamonten – bóg wojowników i obrońca przed złem, przedstawiany w zbroi, z włócznią i pagodą, uosabiający godność i władzę.
- Benzaiten – jedyna kobieca postać w gronie, wywodzi się od hinduskiej bogini Saraswati, jest boginią wiedzy, sztuki i piękna, o pomoc proszą ją muzycy i artyści. Jej rodowód łączy się z szerszym kręgiem hinduskich symboli szczęścia przejętych przez japoński panteon.
- Fukurokuju – postać o chińskich korzeniach, bóg mądrości, szczęścia, długowieczności, bogactwa i szczęścia, rozpoznawany po wydłużonym czole.
- Jurōjin – kolejne bóstwo długowieczności, przedstawiane jako starzec z długą brodą, często w towarzystwie jelenia.
- Hotei – patron gospodarności, filantropii i zdrowia, niosący na plecach wielki worek, z którego rozdaje skarby, przedstawiany z okrągłym brzuchem i wiecznie uśmiechniętą twarzą, znany także jako Śmiejący się Budda.
Wizerunek siedmiu bogów płynących wspólnie na okręcie skarbów wiesza się tradycyjnie w domach na początku roku, licząc na pomyślność we wszystkich siedmiu dziedzinach życia jednocześnie.
Orizuru
Papierowy żuraw orizuru symbolizuje długowieczność i spełnienie życzenia – w tradycji japońskiej ptak ten miał żyć tysiąc lat. Wykonuje się go techniką origami, składając kwadratowy arkusz papieru bez użycia kleju i nożyc, w kilkunastu precyzyjnych zagięciach prowadzących do klasycznego kształtu ptaka z rozpostartymi skrzydłami.
W kanonicznej wersji legendy senbazuru wymaga złożenia tysiąca żurawi połączonych w girlandy – dopiero taka liczba, według wierzeń, uprawnia do jednego, konkretnego życzenia, najczęściej dotyczącego zdrowia lub powrotu do sił po chorobie. Obok tej rozbudowanej formy funkcjonuje wersja uproszczona: pojedynczy papierowy żuraw, składany i wręczany jako drobny podarunek na powodzenie, bez rytualnej liczby tysiąca egzemplarzy, popularny w ozdobach ślubnych i noworocznych.
Kadomatsu
Kadomatsu wita w domu japońskie bóstwo Nowego Roku, zapraszając pomyślność na kolejne dwanaście miesięcy. Dekorację tę ustawia się w parach po obu stronach wejścia do domu lub sklepu, tradycyjnie między 26 a 28 grudnia, i usuwa po święcie Matsu no uchi w połowie stycznia.
Kompozycja składa się z trzech roślin o odrębnym znaczeniu. Sosna (matsu) jest wiecznie zielona, więc wiązano z nią długowieczność i niezłomność. Bambus (take) rośnie szybko i pozostaje elastyczny, dlatego przypisywano mu siłę i dynamiczny rozwój. Śliwa (ume) zakwita jako pierwsza wiosną, jeszcze w chłodzie, co czyniło ją znakiem odrodzenia i wytrwałości mimo przeciwności.
Kumade
Kumade – bambusowe grabie ozdobione monetami, maskami i miniaturowymi workami ryżu – mają zgrabiać do właściciela fortunę i powodzenie w interesach. Nazwa oznacza dosłownie „łapę niedźwiedzia”, od kształtu przypominającego zakrzywioną szponiastą dłoń.
Grabie te kupuje się tradycyjnie na targu Tori-no-ichi, organizowanym w listopadzie w dniu Koguta przy świątyniach Ōtori, między innymi w tokijskiej dzielnicy Asakusa. Zwyczaj każe co roku wybierać egzemplarz odrobinę większy od poprzedniego – rosnący rozmiar grabi ma odzwierciedlać rosnące powodzenie firmy lub gospodarstwa domowego, a mniejsza, zeszłoroczna kumade wraca do świątyni.
Tanuki
Figurka jenota tanuki, ustawiana przed wejściem do restauracji i sklepów, ma przynosić powodzenie w biznesie i gościnność wobec klientów. Ceramiczne wizerunki tego zwierzęcia, popularne zwłaszcza w stylu Shigaraki, łączą kilka stałych atrybutów o osobnym znaczeniu.
- Słomiany kapelusz – ochrona przed kłopotami i niepogodą.
- Butelka sake – przypisywana zwierzęciu życzliwość i skłonność do świętowania z gośćmi.
- Okrągły, wydatny brzuch – spokój, odwaga i zdolność podejmowania szybkich decyzji.
- Księga rachunkowa lub weksel w łapie – zaufanie i wiarygodność kredytowa w prowadzeniu interesu.
- Wielki, opadający ogon – stabilność i trwałość powodzenia po jego osiągnięciu.
Figurki tanuki wystawia się głównie przy wejściach do lokali gastronomicznych, gdzie mają zachęcać przechodniów do wejścia w podobny sposób jak maneki-neko.
Fukusuke
Fukusuke – siedząca męska postać z powiększoną głową i w tradycyjnym kimonie – ma przynosić powodzenie w handlu, podobnie jak kot maneki-neko. Figurka klęczy w pozie pokłonu, z wachlarzem w ręku, jakby witała wchodzących klientów.
Postać ta ukształtowała się w schyłkowym okresie Edo, na przełomie XVIII i XIX wieku, jako figurka-talizman sprzedawana w sklepach tekstylnych i handlowych Osaki i Tokio. Fukusuke ustawia się tradycyjnie na kontuarach i w witrynach niewielkich sklepów oraz warsztatów rzemieślniczych, rzadziej w prywatnych domach, gdzie jego zadaniem jest przyciąganie klienteli i zapewnianie sprzedawcy powodzenia w interesach.
Kaeru
Żaba kaeru w japońskiej tradycji oznacza powrót – zarówno bezpieczny powrót z podróży, jak i odzyskanie pieniędzy, które się wydało. Znaczenie to nie wynika z wyglądu zwierzęcia, ale z czystej gry słów w języku japońskim.
Słowo kaeru (蛙) oznaczające żabę brzmi identycznie jak czasownik kaeru (帰る lub 返る) znaczący „wracać” lub „być zwracanym”. Dzięki tej homofonii żabę umieszcza się na portfelach i sakiewkach jako talizman, który ma sprawić, że wydane pieniądze „wrócą” do właściciela, a podróżujący bezpiecznie dotrą do domu. Portfel w kształcie żaby, sprzedawany w sklepach z pamiątkami przy japońskich świątyniach, pozostaje najpopularniejszym nośnikiem tego znaczenia.
Koi
Karp koi symbolizuje wytrwałość i sukces osiągnięty mimo przeciwności, ponieważ według legendy zdolny był przemienić się w istotę nadprzyrodzoną. Ryba ta pływa pod prąd, co samo w sobie wiązano z determinacją w dążeniu do celu.
Według legendy karp, który zdołał przepłynąć pod prąd i przeskoczyć wodospad Ryūmon, przemieniał się w drakona – po japońsku ta przemiana nazywana jest tōryūmon (登竜門), dosłownie „bramą, przez którą przechodzi drakon”. Określenie to funkcjonuje do dziś jako metafora trudnego etapu prowadzącego do sukcesu, na przykład ważnego egzaminu. Barwne chorągwie koinobori w kształcie karpia wywiesza się w Dniu Chłopca 5 maja, licząc na siłę i wytrwałość synów. Koi bywa też odczytywane jako symbol szczęścia i miłości, ponieważ słowo koi (鯉, karp) jest homofonem słowa koi (恋) oznaczającego miłość.
Religijne korzenie japońskich talizmanów
Nie wszystkie opisane wyżej przedmioty mają taki sam status – część pochodzi z praktyk świątynnych, a część jest czystym folklorem świeckim, powstałym na targach i w warsztatach rzemieślniczych. Rozróżnienie to widać najlepiej w miejscu pochodzenia przedmiotu: świątynia shintoistyczna (jinja) i buddyjska (otera) z jednej strony, targ czy sklep rzemieślniczy z drugiej.
Omamori sprzedawane są wyłącznie na terenie jinja i otera, a zawarty w nich talizman uznaje się za poświęcony poprzez rytuał przeprowadzony przez kapłana. Kadomatsu, choć kupowane komercyjnie, wita w domu shintoistycznego Toshigami, boga nowego roku, co osadza tę dekorację w tej samej sakralnej logice co omamori. Kumade zajmuje pozycję pośrednią – sprzedawane jest na targu świątynnym Tori-no-ichi, ale samo w sobie nie jest przedmiotem poświęconym w takim sensie jak amulet.
Tanuki, fukusuke i maneki-neko w obecnej, masowej formie funkcjonują głównie jako świecki folklor handlowy, nawet jeśli legenda o kocie z Gotoku-ji ma świątynne korzenie. Amulet omamori, w odróżnieniu od takiej figurki, tradycyjnie nie trafia na półkę jako pamiątka – po roku wraca do świątyni, skąd pochodzi, a jego traktowanie jak zwykłego bibelota bywa w japońskiej etykiecie odbierane jako naruszenie zasad, którymi objęte są przedmioty o rodowodzie religijnym.